काही मुद्दे / प्रत्युत्तर

मी वाचलेला भयंकर एक ब्लॉग या चर्चेतलं तेंडुलकरांच्या नाटकांसंदर्भातलं रोचक अवांतर वेगळं काढलं आहे.

(वस्तुतः, 'I don't owe the world an explanation' हे वैयक्तिक ब्रीद असल्याकारणाने, या स्पष्टीकरणवजा विवेचनात्मक नि लांबलचक प्रतिक्रियेच्या टंकनश्रमाचे काहीच कारण नव्हते - तसेही, त्या प्रतिसादावरून जो चाहेल तो ग्रह करून घेण्याचे प्रत्येक वाचकाचे स्वातंत्र्य अबाधित आहेच - पण तरीही, त्यातून काही रोचक नि (स्वतःसच) मनोरंजक शक्यता दिसल्याकारणाने त्या मार्गाने जाण्याचे मनावर घेतलेच आहे, So Help Me God!)

अदितीचं पहिलं वाक्य (तुम्हीही ते क्वोट केलं आहे) एकदम माझ्या मनातलं होतं. मांसभक्षण स्वीकारलं की गाय बैल म्हैस वासरु मेंढी डुक्कर कोंबडी मासे या सर्वात असा वेगवेगळा, विशेषतः तिरस्कार बेस्ड फरक का करावा. (चव आवडते / आवडत नाही / काटे असतात / वातड इत्यादिंवर मतभेद ठीक.)

सर्वप्रथम, माझ्या उपरोल्लेखित प्रतिसादाचा आणि गोमांसभक्षणाच्या (किंवा मांसभक्षणाच्या किंवा फॉर द्याट म्याटर कसल्याही भक्षणाच्या) समर्थनाचा अथवा विरोधाचा काहीही संबंध नाही, हे स्पष्ट करू इच्छितो. ३_१४तैंच्या प्रतिसादातील 'व्यवस्थित शिजवलेलं खात आहेत तोपर्यंत ठीक आहे, कच्चं मांस, अंडी यांच्यामुळे रोगराई पसरण्याची शक्यता वाढते.' या एकाच (फिकट करड्या रंगातील) वाक्याभोवती तो संपूर्ण प्रतिसाद घुटमळत आहे, हे वस्तुतः कोणाही साक्षर वाचकास पुरेसे स्पष्ट व्हावे. पण तरीही, त्या प्रतिसादात चुकून जर कशाचे समर्थन असलेच, तर फार फार तर ते केवळ कच्चे अथवा अर्धवट शिजवलेले (उदा. मीडियम रेअर ष्टेक, किंवा 'सुशी' अर्थात कच्चे मासे) खाण्याचे असू शकेल. किंबहुना हे त्याचे समर्थनही नव्हे, तर केवळ 'असे खाणारेही (आमच्यासारखे) जगात असू शकतात, किंबहुना असे खाणारी आख्खी संस्कृतीही असू शकते, आणि आमचे (किंवा त्यांचे - बोले तो, असे खाणार्‍या संस्कृतीचा भाग असणार्‍यांचे) त्याने आजतागायत काही नुकसान झाले असल्याचे (निदान आमच्या - किंवा असे खाणार्‍या संस्कृतीचा भाग असणार्‍यांच्या - दृष्टिकोनातून) दृष्टिपथास येत नाही, सबब आपल्या विधानाचा फेरविचार व्हावा' एवढाच त्या संपूर्ण प्रतिसादाचा मतलब आहे. आणि त्या अनुषंगाने, 'कच्चे किंवा अर्धेकच्चे म्हणजे किती कच्चे किंवा अर्धेकच्चे' याचा दृष्टान्त (शब्द चुकला काय?) म्हणून, आपण उल्लेखिलेली उदाहरणे ही ओघानेच आलेली आहेत, नि ती तशी येणे हे माझ्या लेखी - माझा मुद्दा पुरेसा स्पष्ट करण्याच्या हेत्वर्थ - अपरिहार्य आहे.

(माझ्या प्रतिसादाचा नेमका मुद्दा हा ३_१४तैंच्या (हे स्पष्टीकरण दिल्याविनासुद्धा) लक्षात आला असावा, असा माझा वैयक्तिक अंदाज आहे. नि त्या परिस्थितीत, माझ्या प्रतिसादाच्या ईप्सित गंतव्यस्थानी इष्ट तो अर्थबोध झाला, अशा अर्थी, माझ्या प्रतिसादाचे उद्दिष्ट सफल झाले असावे, असे समाधान मानावयास मी मोकळा आहे. इतरांस यातून निराळा काही अर्थबोध झाला असल्यास, 'माझे प्रतिसाद हे हायकूसारखे असतात, ज्यासत्यास आपापल्या दृष्टिकोनाप्रमाणे वेगवेगळी अनुभूती मिळते' या नव्या माहितीतून मला परमसंतोष होतो.)

ही वर्णने कोणांस किळसवाणी वाटू शकतात, याची मला पूर्ण कल्पना आहे. किंबहुना कोणास काय किळसवाणे वाटावे, हे व्यक्तिसापेक्ष आहे, हे मी समजतो, आणि आपणास काय किळसवाणे वाटावे, हे ठरवण्याच्या प्रत्येकाच्या स्वातंत्र्याचाही मला आदर आहे. आणि म्हणूनच, प्रस्तुत वर्णने ही शक्य तितक्या अंशी फिकट करड्या रंगात ठेवण्याचाही प्रयत्न केला होता. आता, फिकट करड्या रंगातील लेखन हे अधिक उत्साहाने वाचले जाते, हा दैवदुर्विलास आहे.

(किंबहुना, प्रस्तुत वर्णने ही अदृश्य ठशात ठेवण्याचा विचार एकदा मनात आला होता. परंतु मग ती वर्णने हमखास वाचली जातील, नि न जाणो, कोणाच्या भावना दुखावतील, म्हणून तो विचार डावलला. कदाचित ही वर्णने सामान्य काळ्या ठशातच ठेवली असती, तर बरे झाले असते, असे आता पश्चाद्दृष्टीतून वाटते.^१)

त्याउपर जाऊन कुत्रा शिजवण्याचं रीतसर वर्णन.. कुत्र्याचे वृषण भाजून खाताना ते फुटून त्यातून किंचित द्रव बाहेर आला पाहिजे पण अधिक शिजले की ते कडक आणि कडवट होतात.. अशा स्वरुपाच्या तपशिलांनी काही खास मुद्दा सिद्ध होईल असं मला वाटत नाही. पण जो अजून तितपत "लिबरल" झालेला नाही त्याला येणारी शिसारी मात्र बरीच असेल.

आपला मुद्दा पूर्णपणे समजतो. परंतु काही गोष्टींची एक वेगळी बाजू तरीही मांडावीशी वाटते.

एक म्हणजे, अशा प्रकारच्या तपशिलांनी काही खास मुद्दा सिद्ध होतो किंवा नाही, याचा निवाडा करताना, ते तपशील मांडण्यामागे काय वेगवेगळ्या प्रकारच्या भूमिका असू शकतात, याबाबतच्या सर्व शक्यता विचारात घेणे एखाद्या सुजाण न्यायाधीशास इष्ट ठरावे. अन्यथा, 'आणखी एक स्वैर मत' यापलीकडे त्या निवाड्यास फारसा अर्थ राहत नाही. (अर्थात, प्रत्येकाचा मताधिकार मान्य आहेच. माझा स्वैर मताधिकार जसा मला मान्य आहे नि मला प्यारा वाटतो, त्याचप्रमाणे इतरांच्या स्वैर मताधिकाराचे मला वावडे असण्याचे काहीच कारण मला दिसत नाही.)

आपणच इतरत्र म्हटल्याप्रमाणे, अशा प्रकारचे तपशील (मीच असे नव्हे, तर कोणीही) मांडण्यामागे, एका प्रकारची प्रतिमाभंजक वृत्ती ही एक शक्यता असू शकते. अशी शक्यता किंवा अशा शक्यतेचा विचार हा डिस्काउंटेबल आहे, कचर्‍याच्या पेटीत टाकण्यायोग्य आहे, असा माझा मु़ळीच दावा नाही. ती एक पूर्णपणे वैध शक्यता आहे^२. ('माझ्या लेखी जी प्रतिमाच मुळात अस्तित्वात नाही, आणि/किंवा माझ्या लेखी जी प्रतिमा अगोदरच भंगलेली आहे, तिचा भंग - आणि/किंवा पुनर्भंग - करणे कसे शक्य आहे?' असा प्रतिदावा मी अर्थातच करू शकतो, परंतु करू इच्छीत नाही.) मात्र, तेवढी एकच शक्यता नसून, इतरही काही शक्यता, स्वतंत्रपणे अथवा या शक्यतेबरोबरच, कार्यरत असू शकतात, एवढेच प्रस्तुत न्यायालयासमोर मांडण्यास मी परवानगी मागू इच्छितो.

'व्यवस्थित शिजवलेलं खात आहेत तोपर्यंत ठीक आहे, कच्चं मांस, अंडी यांच्यामुळे रोगराई पसरण्याची शक्यता वाढते.' या दाव्याचा प्रतिवाद 'मी स्वतः बर्‍यापैकी कच्चे अथवा अर्धेकच्चे मांस खाल्लेले आहे, अनेकजण खातात, तसे नियमितपणे खाणार्‍या संस्कृतीही आहेत नि त्यांत त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर रोगराई पसरल्याचे निदर्शनास आलेले नाही' अशा प्रकारच्या प्रतिदाव्याने करताना, दाव्याच्या पुष्ट्यर्थ 'अर्धेकच्चे मांस म्हणजे किती प्रमाणात अर्धेकच्चे मांस', तर 'शिजवल्यानंतरही ज्यातून स्वल्प प्रमाणात अजूनही रक्तस्राव होऊ शकतो इतके अर्धेकच्चे मांस' हा तपशील माझ्या मते मुद्द्याच्या सिद्धतेच्या अनुरोधाने मुळीच अवांतर नाही; किंबहुना आवश्यक आहे. आणि त्याप्रमाणे मी तो मांडलेला आहे. त्यात मला अनावश्यक, अवांतर अथवा गैर असे काहीच दिसत नाही. (जाहीरपणे मांडल्या गेलेल्या आणि मला न पटलेल्या मुद्द्याचा जाहीर प्रतिवाद मी करू नये, असा काही दावा असल्यास गोष्ट वेगळी. तसा दावा असल्यास मला तो अजिबात मान्य नाही, आणि मी तो ग्राह्य अथवा माझ्यावर बंधनकारक धरत नाही, हेही या निमित्ताने स्पष्ट करू इच्छितो.) त्यापुढील विस्तृत वर्णने ही माझ्या मते माझा मुद्दा खुलवण्यास मदत करतात असे मला वाटते, नि तो माझ्या शैलीचा अविभाज्य भाग आहे - दुर्दैवाने मजजवळ एकच शैली आहे, नि माझ्या या शैलीदारिद्र्याची मला अजिबात लाज वाटत नाही हे मी प्रांजळपणे कबूल करतो - मात्र, ही पुढील विस्तृत वर्णने ही पूर्णपणे आवश्यक आहेत असा माझाही दावा नाही. मात्र, काहीशी अवांतर असली, तरी आनुषंगिक असल्याने - आणि त्यातही माझ्या एकमेव शैलीचा ती अविभाज्य भाग असल्याकारणाने - ती न मांडण्याचेही काहीच कारण मला दिसत नाही. अर्थात, त्यामुळे काहीजणांना किळस वाटते याची दखल घेऊन, अशा मंडळींना त्याची तोशीस पडू नये याकरिता मी ती वर्णने सहज वाचता न येण्यासारख्या फिक्या करड्या रंगात टंकण्याची दक्षता घेतलेली आहे, हे लक्षात घेऊन अशा मंडळींनी ही सहज वाचता न येण्यासारखी वर्णने - विशेषतः फिकट करड्या ठशात नसलेल्या त्यापूर्वीच्या शेवटच्या विधानातून पुढे काय वाढून ठेवलेले आहे याची पूर्ण कल्पना येण्यासारखी असताना - न वाचण्याचे सौजन्य दाखवून सहकार्य केल्यास उभयपक्षी फायद्याचे ठरेल, एवढेच नम्रपणे सुचवू इच्छितो.

असो. हा मुद्दा - पक्षी: अशा लिखाणातून काही साध्य होते का? - हा ('हो, होते' अशा प्रकारे) ठाम प्रतिवाद करता येण्यासारखा असला, तरी माझ्या मते त्या मानाने गौण आहे. त्याहून महत्त्वाचा मुद्दा काही जणांना त्यातून येणार्‍या शिसारीचा आहे.

या निमित्ताने एक किस्सा कदाचित या संदर्भात उद्बोधक ठरू शकेल, या कारणाने येथे नमूद करण्याची परवानगी मागतो. थोडा लांबलचक असू शकेल, सबब धीर धरण्याची विनंती करतो. (तसेही, मी लिहिलेले काही कधी लांबलचक नव्हते? पण ते असो.)

महाविद्यालयाच्या निमित्ताने मी काही वर्षे महाराष्ट्राबाहेर, वसतिगृहावर होतो. आजूबाजूस मराठी ऐकावयास मिळण्याची शक्यता कमी (महाराष्ट्रातून आलेले जे काही मूठभर सहाध्यायी असतील, तितपतच.), आणि मराठी वाचावयास मिळण्याची शक्यता त्याहूनही कमी - जवळजवळ नगण्य. अर्थात, त्याने फार मोठे असे काही बिघडत होते अशातला भाग नव्हता, पण कधीकधी उबळ अनावर होई. (अशी उबळ त्यापूर्वी पुण्यात असताना कधी अनावर झाल्याचे तर सोडा, पण आल्याचेही आठवत नाही. पण हे काहीसे अवांतर झाले.)

तर या उबळीचे शमन म्हणून, महाविद्यालयाच्या पहिल्या दोन वर्षांत (पुढे उबळ काहीशी ओसरली. असो.), महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयाच्या अत्यल्प मराठी पुस्तकसंग्रहातून जे जे म्हणून काही हातास लागले, ते ते सर्व (फारसे नव्हतेच, तरीही) अधाशासारखे वाचून काढले. अगदी ना.सी. फडक्यांपासून ते विजय तेंडुलकरांपर्यंत काय वाटेल ते वाचले. आता त्यातील बहुतांश तपशील (माझ्या सुदैवाने) विस्मरणात गेलेले आहेत, परंतु त्या संवेदनक्षम वयात त्या लेखनाबद्दल आणि लेखकांबद्दल झालेली इंप्रेशने चांगलीच लक्षात आहेत.

तर त्या पुस्तकांपैकी विजय तेंडुलकरांचे 'गिधाडे' हे असेच एक नाटक. आता तपशील आठवत नाहीत, पण जे काही धूसर आठवते, आणि अर्थातच त्यातूनही त्या वयात (साधारणतः वर्षे अठरा ते एकोणीस) मला जे काही समजले, त्याप्रमाणे, एका अतिश्रीमंत परंतु नैतिक अधोगतीस चाललेल्या मोठ्या संयुक्त (नक्की आठवत नाही, परंतु बहुधा औद्योगिक) कुटुंबातील अत्यंत विकोपाला आणि पराकोटीच्या विकृत थराला गेलेल्या गृहकलहांचे चित्रण त्यात आहे. बाकीचे जाऊ द्या, परंतु त्यातील एक प्रसंग अजूनही मनात घर करून आहे, तो म्हणजे (पात्रांची नावे वगैरे किरकोळ तपशील आता लक्षात नाहीत, पण) अशाच एका गृहकलहाच्या प्रसंगी नणंद आपल्या भावजयीच्या गरोदर पोटावर सणसणीत लाथ मारते, तो. (बाकीचे अर्वाच्य तपशील आता नीटसे लक्षात नाहीत, तेव्हा ते सोडून देऊ.)

हा प्रसंग मला तेव्हाही शिसारी आणणारा वाटला, आजही वाटतो. किंबहुना, नाटक - आणि खास करून त्यातील तो प्रसंग - वाचल्यावर (हो - नाटक नुसते वाचलेलेच आहे. तेही लायब्रीतून पुस्तक फुकटात आणून. असली नाटके थेटरात जाऊन पाहण्याचे धारिष्ट्यही नाही आणि त्यावर कष्टाचे पैसे बरबाद करण्याची इच्छाही नाही. आणि असली पुस्तके विकत घेऊन दिवंगत श्री. तेंडुलकरांच्या इष्टेटीत भर घालण्याची काही गरजही वाटत नाही. पण ते एक माझे स्वैर मत म्हणून तूर्तास सोडून देऊ.) माझ्या मनात आपल्यासारखेच काही प्रश्न निर्माण झाले. की बाबा (१) हे असले प्रसंग - तेही एखाद्या काल्पनिक कथानकात - घालून नेमके काय साध्य होते? (२) मुळात हे असले नाटक तरी कशाकरिता लिहिले? म्हणजे, काल्पनिकच नाटक आहे, कल्पनाच करायच्या तर असल्या घाणेरड्या कल्पना कशासाठी करायच्या? हे असले नाटक कल्पून प्रसवणार्‍याची विचारसरणी किती विकृत असेल? (३) हे असले नाटक थेटरात पहायला कोण जात असेल? आपण होऊन, कोणीही सक्ती न करता, पैसे देऊन या असल्या कशाचातरी आस्वाद घ्यायला जाणार्‍यांची मानसिकता ती नेमकी काय असेल? (किंबहुना, त्या काळी अलूरकरांचा धंदा जोरात असल्याकारणाने, कानाशी सतत वाजणार्‍या - घरून नेलेली क्यासेट! - पु.लं.च्या 'रावसाहेबां'चाही प्रभाव मनावर खूपच होता, त्यामुळे 'हे असले घाण नाटक लिहिणार्‍या फुल्याफुल्याफुल्याला उलटे टांगून फुल्याफुल्याफुल्या' छापाचाही विचार त्या क्षणी मनास चाटून गेला, हे कबूल करावयास लाज वाटत नाही. आज, का कोण जाणे, तसे वाटत नाही, पण ते एक असो.)

पुढे 'सखाराम बाइंडर' वाचले. ते नाटक आता अजिबात आठवत नाही, परंतु त्यातून 'गिधाडे' वाचल्यानंतरचे इंप्रेशन कायम होण्यापलीकडे विशेष काही घडले नाही, एवढे चांगलेच लक्षात आहे. पुढे 'शांतता' वाचले. वाचून किळस वगैरे आली नाही, नाटक म्हणून तितके वाईटही वाटले असे म्हणू शकणार नाही, परंतु तरीही 'का?????' या प्रश्नाने पिच्छा सोडला नाही. बोले तो, हा मनुष्य - and I employ the term loosely - का लिहितो? याच्या डोक्यात या असल्याच कल्पना का येतात? दुसरा काही विचार - काही 'नॉर्मल' माणसांचा वगैरे - हा इसम करूच शकत नाही का? हे असे लिहून यास नेमके काय साध्य होते? (नाही म्हणायला, 'अशी पाखरे येती' आणि काही अंशी - पण काही अंशीच - 'घाशीराम कोतवाल' ही त्या काळात मला - फुकटात! - वाचायला मिळालेल्या तेंडुलकरांच्या नाटकांपैकी त्यातल्या त्यात बरी वाटली, नाही असे नाही. पण तेवढे दोनच अपवाद. आणि एकंदरीत श्री. विजय तेंडुलकर या व्यक्तीबद्दल झालेले तेव्हापासूनचे वाईट इंप्रेशन कायम आहे.)

पण माझे - आणि कदाचित माझ्यासारख्या अनेकांचे, कदाचित वेगवेगळ्या कारणांसाठी^३ - इंप्रेशन वाईट होते, म्हणून - फार कशाला, मला किंवा माझ्यासारख्या अनेकांना किळस वाटते, म्हणून - श्री. तेंडुलकर हे आपले काहीबाही लिहायचे थांबले काय? त्यांनी पर्वा केली काय? करावयास पाहिजे होती काय?^४

त्यानंतर मध्यंतरी एवढ्याएवढ्यातच कधीतरी या मराठी आंतरजालावर तेंडुलकरांची, त्यांच्या नाटकांची प्रशंसा करणार्‍या चर्चा, समीक्षा पहावयास मिळाल्या. अधूनमधून अगदी 'गिधाडे' नि 'सखाराम बाइंडर'बद्दलही बरे बोलणारे प्रतिसाद दिसतात. अचंबा होतो. वाटते, 'ज़माना बदल गया है, हं!' की कदाचित मीच वेगळा आहे, कोण जाणे!

असो. तेंडुलकरांची, त्यांच्या नाटकांची प्रशंसा करणार्‍यांशी माझे काही वाकडे नाही. माझ्याप्रमाणेच त्यांनाही स्वैर मताधिकार आहे, आणि तो मला मान्य नसण्याचे काहीच कारण नाही. किंवा, in the ultimate analysis, तेंडुलकरांशीही माझे काही वाकडे असण्याचे कारण नाही. शेवटी त्यांची नाटके खपली, हे महत्त्वाचे, आणि असे नाटक खपते म्हटल्यावर त्याप्रमाणे त्यांनी तसे लिहिले, यातही मला गैर असे काही दिसत नाही. शिवाय तत्कालीन किंवा भविष्यातील समस्त वॉनाबी^५ समीक्षकांची त्यातून कायमची सोय झाली, हाही फायदा दुर्लक्षिण्यासारखा नाही. तेव्हा, तेंडुलकरांबद्दलही काहीही म्हणणे नाही, आणि येथे तो मुद्दाही नाही.

सांगण्याचा मतलब एवढाच, की 'गिधाडे'मधील उपरोल्लेखित प्रसंग काय, किंवा तेंडुलकरांच्या लिखाणात^७ इतरही अनेक ठिकाणी जे काही आहे, ते काय, त्या मानाने मी येथे जे काही लिहिलेले आहे, ते खूपच मिळमिळीत आहे. शिवाय, तेंडुलकरांनी उपरोल्लेखित टिकाणीं जे काही लिहिलेले आहे, ते केवळ बीभत्सच नव्हे, तर कपोलकल्पित बीभत्स आहे, आणि त्यातही, अर्थार्जनार्थ लिहिलेले बीभत्स आहे.^८ माझे तसे नाही. मी प्रसंगी खरोखरी जे खातो, त्याचे (आणि त्याबरोबर येणार्‍या माझ्या येथील - किंवा माझ्यावरील - कौटुंबिक प्रसंगाचे), त्या खाण्याप्रतीच्या (आणि माझ्या कुटुंबाप्रतीच्याही) पूर्ण जिव्हाळ्यातून लिहिलेले यथार्थ वर्णन आहे. त्यातून मला कसलीही अपेक्षा नाही - अर्थार्जनाची तर नाहीच नाही. किंबहुना, इतरांनी ते वाचावेच, असाही माझा आग्रह नाही. केवळ माझ्या मनोरंजनाकरिता मी माझ्या मनाला येईल ते लिहितो, लिहिलेले आहे, नि लिहीत आलेलो आहे.

पण तेंडुलकरांनी, दळवींनी भयंकर असे काही लिहिले, स्टेजवर गरोदर स्त्रीच्या पोटावर सणसणीत लाथ मारवली किंवा ऑफस्टेज बलात्कार घडवला, तर लोक पैसे टाकून ती नाटके बघायला जातील, एवढेच नव्हे, प्रशंसात्मक समीक्षा लिहितील, चर्चा, प्रतिसाद पाडतील. ('अहाहा! तेंडुलकर म्हणजे काय लेखक होता! वाहवा!' असो बापडा!) पण हम जो थोड़ी सी पी के जरा झूमे?

असो. लोकांचे असेच असते. चालायचेच. (किंवा, पु.लं.नी म्हटल्याप्रमाणे, 'कारण शेवटी आम्ही भटेंच. त्याला काय करणार?')

यावर तुम्ही विचार करता की डिफेन्समधे जाता यावरुनही तुमची अधिक ओळख होईल..

माझी ओळख आपणांस कशी असावी, यावर मी भाष्य ते काय - नि काय म्हणून - करावे? ते स्वातंत्र्य आपणांस आहेच.

अशा वेळी कशा प्रकारची चर्चा किंवा विधानं जास्त योग्य ठरावीत हे पाहू:

योग्य विधानप्रकारः

आधी नमूद केल्याप्रमाणे, दुर्दैवाने माझ्याजवळ एकच शैली आहे, त्यामुळे जे लिहिले त्यापेक्षा वेगळे असे काही लिहिणे हे मला शक्य नाही.

तरीही, आपला सल्ला मोलाचा आहे. किंबहुना, या बाबतीतील आपली (माझ्याहून खचितच उजवी) गती लक्षात घेता, इतःपर या संकेतस्थळावरील माझे सर्व प्रतिसाद हे कृपया आपणच घोस्टराइट करू शकाल काय?

फिर, आइंदा हम कुछ नहीं लिखेगा|

तळटीपा:

^१(किंवा कदाचित, लोकांनी आपण लिहिलेले आवर्जून वाचावे या उद्देशातून आपण लिहिलेल्या जाड ठशातील अधोरेखिताकडे लोक ढुंकूनही पाहत नाहीत, या पूर्वानुभवातून शहाणपणा घेऊन, प्रस्तुत वर्णने ही जाड ठशात अधोरेखित करणे हे अधिक इष्ट ठरले असते काय?)

^२ याचा अर्थ माझ्यावरील प्रतिमाभंजक वृत्तीचा आरोप मी मान्य करतो, असा नव्हे. तो आरोप मी मान्यही करत नाही, आणि अमान्यही करीत नाही. त्या आरोपाकरिता माझा nolo contendereचा अर्ज (pleaचे दुबळे शब्दांतर) मी न्यायालयासमोर दाखल करू इच्छितो. केवळ, अशी शक्यता अथवा अशा शक्यतेचा विचार हा अजिबात अवैध नाही, या आणि एवढ्याच दाव्यास मी सहमती दर्शविलेली आहे.

^३ (त्या वयात 'ब्राह्मणद्वेष' वगैरे प्रकार समजण्याची अक्कल नव्हती. आणि आजही, बाकी काहीही असो, परंतु 'ब्राह्मणद्वेष' हा तेंडुलकरांच्या लेखनामागील इंपेटस असावा, असे वाटत नाही, 'घाशीराम कोतवाल' नॉटविथ्ष्ट्यांडिंग.)

^४ पुढील काही प्रेडिक्टेबल आरोपांना तोंड द्यावे लागण्याआधी एक गोष्ट स्पष्ट करणे येथे प्राप्त आहे. हे विधान करताना स्वतःची विजय तेंडुलकरांशी तुलना करण्याचा माझा कोणताही मानस नाही. काय आहे, की माझी स्वतःची पातळी (फारशी ग्रेट नसली, तरी) काय आहे, याची मला पूर्ण कल्पना आहे, नि त्या माझ्या पातळीबद्दल (मराठीतः लेव्हल) मला आदर आहे. तेंडुलकरांशी स्वतःची तुलना करून माझ्या स्वतःबद्दलच्या आदरास धक्का लावण्याचे काडीमात्र कारण मला दिसत नाही. असो.

^५ कितीही 'वॉनाबी' वगैरे म्हटले, तरी शेवटी समीक्षकांशीही माझे काही वैर नाही. शेवटी माझ्याप्रमाणेच त्यांनाही स्वैर मताधिकार आहेच. त्यामुळे, I may not agree with them, but I shall defend to death their right to be wannabes.^६

^६ कोणा प्रसिद्ध ऐतिहासिक व्यक्तीचे असेच कायसेसे वाक्य आहे. कोण बरे ती व्यक्ती? निश्चित आठवत नाही. स्थानिक इतिहासअभ्यासकांनी कृपया (जमल्यास) खुलासा करावा.

^७ तेंडुलकरच कशाला? मध्यंतरी काही वर्षांपूर्वी येथे अटलांटात जयवंत दळवींच्या कोणत्याशा नाटकाची - नाटक नेमके कोणते, ते आता आठवत नाही - हिंदी आवृत्ती पहावयास मिळाली. नाटकाच्या पहिल्याच अंकाच्या शेवटी ऑफस्टेज बलात्कार! आणि खलनायकाच्या भूमिकेत - दुसरे कोण? - नाना पाटेकर! पुढचे पाहण्याची इच्छाही नव्हती आणि ताकदही नव्हती, सबब नाटक तसेच सोडून सपत्नीक घरी परतलो. ही असली नाटके का लिहितात लोक, कोण जाणे? कदाचित स्वतःच्याच अपुर्‍या राहिलेल्या कामना त्यातून जगण्याचा प्रयत्न करत असावेत की काय, नकळे.

^८ तेंडुलकरांचा पोटापाण्याकरिता इतर काही व्यवसाय असल्यास मला कल्पना नाही. परंतु या नाटकांच्या प्रयोगातून त्यांना काही अर्थप्राप्ती झाली नाही, असे त्यांच्या चाहत्यांनी शपथेवार लिहून द्यावे - आपले च्यालेंज आहे.