भारतीयांची अस्मिता आणि उत्पादकता : चिंताजनक नातेसंबंध

*भारतीयांची अस्मिता आणि उत्पादकता : चिंताजनक नातेसंबंध*

-राजीव उपाध्ये

म०टा० पुणे चे संपादक श्री० श्रीधर लोणी यांचे नवे पुस्तक -  सत्योत्तर जगाची खबर - वाचनात आल्यावर एक विचार पुन:पुन: अस्वस्थ करू लागला - "भारतीयांची अस्मिता त्यांच्या उत्पादकतेच्या व्यस्त प्रमाणात जागृत झाली आहे का?"

समाजमाध्यमावर चक्कर मारली हे प्रकर्षाने जाणवते - राजकारण्यांचे हिंसक भाषेतील संवाद, आपल्या शैक्षणिक आणि बौद्धिक कुवतीचे भान न ठेवता अस्मितेमधून उमटणार्‍या बेछूट आणि बेलगाम प्रतिसाद/प्रतिक्रिया हे खुपच चिंताजनक बनले आहे. समाजाची उर्जा मूळ प्रश्न सोडविण्या ऐवजी ते चिघळविण्यात खर्च होत आहे, असे मला वाटते.

"भारतीयांची अस्मिता त्यांच्या उत्पादकतेच्या व्यस्त प्रमाणात जागृत झाली आहे का?" हा प्रश्न खरं तर  केवळ सामाजिक निरीक्षणापुरता मर्यादित नसून समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र आणि मानसशास्त्र यांच्या संगमावर उभा राहणारा एक गुंतागुंतीचा अभ्यासविषय आहे. "व्यस्त प्रमाण" ही संकल्पना गणितात स्पष्ट आणि निश्चित अर्थाने वापरली जाते; परंतु मानवी समाजाच्या वर्तनाचे विश्लेषण करताना ती तितक्याच कठोर अर्थाने लागू करणे कदाचित वादाचा विषय ठरेल. सामाजिक वास्तव अनेक परस्परसंबंधित घटकांनी घडत असल्यामुळे अस्मिता आणि उत्पादकता यांच्यातील संबंध हा एकरेषीय नसून बहुआयामी आहे.

अस्मितेचे सामाजिक-राजकीय स्वरूप

गेल्या काही दशकांत भारतात जातीय, धार्मिक, भाषिक आणि प्रादेशिक अस्मितांना नव्याने राजकीय व सामाजिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मंडल आयोगानंतरचे आरक्षणविषयक राजकारण, मराठा, जाट, पाटीदार आणि गुर्जर आरक्षण चळवळी, राम जन्मभूमी–बाबरी मशीद वाद, हिंदीविरोधी आंदोलने, तेलंगणा राज्यनिर्मितीची चळवळ, तसेच विविध प्रादेशिक आणि सांस्कृतिक ओळखींवर आधारित राजकीय संघटनांचा उदय ही या प्रक्रियेची काही प्रमुख उदाहरणे मानता येतील. या अस्मितांचे संघटन, प्रतिनिधित्व आणि राजकीय भांडवलीकरण यांमुळे सार्वजनिक चर्चेचा केंद्रबिंदू अनेकदा ओळख-आधारित प्रश्नांकडे वळला आहे. परिणामी, सामाजिक आणि राजकीय ऊर्जा मोठ्या प्रमाणावर 'आपण कोण आहोत?' या प्रश्नाभोवती केंद्रित होताना दिसते; तर 'आपण काय निर्माण करतो?', 'आपली उत्पादक क्षमता कशी वाढवावी?' किंवा 'समाजाच्या सर्वांगीण प्रगतीत आपले योगदान काय असावे?' या विकासाभिमुख प्रश्नांना तुलनेने कमी प्राधान्य मिळते. अशा परिस्थितीत सामाजिक ध्रुवीकरण, धोरणात्मक प्राधान्यक्रमांतील बदल, प्रशासकीय संसाधनांचे पुनर्विनियोजन आणि सार्वजनिक वेळ व ऊर्जेचा अपव्यय यांमुळे उत्पादकता, नवसर्जन आणि संस्थात्मक कार्यक्षमता यांवर प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते.

तथापि, या निरीक्षणाच्या आधारे कदाचित अस्मिता आणि उत्पादकता यांच्यात सार्वत्रिक व्यस्त प्रमाणाचा नियम अस्तित्वात आहे, असा निष्कर्ष काढणे शास्त्रीय दृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. अस्मितेचे परिणाम तिच्या स्वरूपावर, सामाजिक संदर्भावर, संस्थात्मक गुणवत्तेवर आणि आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून बदलतात.

अस्मिता आणि उत्पादकता : द्विमार्गी संबंध

अस्मिता आणि उत्पादकता यांचा संबंध एकमार्गी नसून द्विमार्गी आहे. एका बाजूला आर्थिक असुरक्षितता, बेरोजगारी किंवा विकासातील असमानता यांमुळे समाजात ओळख-आधारित राजकारणाला पोषक वातावरण निर्माण होऊ शकते. दुसऱ्या बाजूला, समावेशक राष्ट्रीय अस्मिता, सामाजिक आत्मविश्वास आणि सामूहिक ध्येयभावना या नवोपक्रम, उद्योजकता आणि आर्थिक प्रगतीस चालना देऊ शकतात.

भारतातील माहिती-तंत्रज्ञान उद्योग, अवकाश संशोधन, औषधनिर्मिती, डिजिटल अर्थव्यवस्था आणि जागतिक स्तरावर भारतीय व्यावसायिकांचे नेतृत्व यांसारखी उदाहरणे दर्शवितात की सशक्त आत्मभान आणि उच्च उत्पादकता यांचा सहअस्तित्व शक्य आहे. त्यामुळे अस्मिता ही उत्पादकतेला अडथळा ठरते किंवा तिची प्रेरक शक्ती बनते, हे तिच्या स्वरूपावर आणि सामाजिक संदर्भावर अवलंबून असते.

अस्मितेचे विविध आयाम आणि त्यांचा उत्पादकतेवरील प्रभाव

"अस्मिता" ही एकसंध किंवा एकरेषीय संकल्पना नसून ती अनेक स्तरांवर कार्य करणारी सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसशास्त्रीय रचना आहे. प्रत्येक व्यक्ती एकाच वेळी अनेक अस्मितांची वाहक असते. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती एकाच वेळी मराठीभाषिक, हिंदू किंवा मुस्लिम, भारतीय, अभियंता, उद्योजक आणि जागतिक वैज्ञानिक समुदायाची सदस्य असू शकते. या विविध अस्मिता परस्परविरोधी असतीलच असे नाही; उलट त्या एकमेकींना पूरकही ठरू शकतात. त्यामुळे अस्मितेचा उत्पादकतेवर होणारा परिणाम हा तिच्या प्रकारावर, तिच्या सामाजिक वापरावर आणि त्या अस्मितेला दिल्या जाणाऱ्या प्राधान्यक्रमावर अवलंबून असतो.

सांस्कृतिक अस्मिता एखाद्या समाजाच्या परंपरा, ज्ञान, कला, हस्तकला आणि जीवनमूल्यांशी संबंधित असते. ती सर्जनशीलतेला आणि नवोपक्रमाला प्रेरणा देऊ शकते. उदाहरणार्थ, योग, आयुर्वेद, भारतीय शास्त्रीय संगीत, वारली चित्रकला, बनारसी वस्त्रे किंवा कांचीपुरम रेशीम यांसारख्या सांस्कृतिक परंपरांनी केवळ सांस्कृतिक वारसाच जपला नाही, तर पर्यटन, निर्यात आणि सर्जनशील उद्योगांनाही चालना दिली आहे. येथे सांस्कृतिक अस्मिता ही आर्थिक मूल्यनिर्मितीचे साधन बनते.

धार्मिक अस्मिता समाजात नैतिकता, परोपकार, सामाजिक सेवा आणि समुदायभावना विकसित करू शकते. भारतातील अनेक शैक्षणिक संस्था, रुग्णालये, अन्नछत्रे आणि समाजोपयोगी उपक्रम विविध धार्मिक संस्थांनी उभारले आहेत. परंतु, हीच अस्मिता जेव्हा सांप्रदायिक ध्रुवीकरण किंवा संघर्षाचे माध्यम बनते, तेव्हा सामाजिक विश्वास कमी होतो, उद्योग आणि व्यापारावर परिणाम होतो आणि विकासाची गती मंदावते. त्यामुळे धार्मिक अस्मितेचा परिणाम तिच्या मूल्याधिष्ठित किंवा संघर्षप्रधान स्वरूपावर अवलंबून असतो.

जातीय अस्मिता ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित समूहांच्या प्रतिनिधित्वासाठी आणि सामाजिक न्यायासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती किंवा इतर मागासवर्गीय समाजांच्या शिक्षण व रोजगारातील सहभागामुळे मानवी भांडवलाची (Human Capital) वाढ झाली आहे. मात्र, जातीय अस्मिता केवळ राजकीय ध्रुवीकरण, सामाजिक स्पर्धा किंवा बहिष्कार यापुरती मर्यादित राहिली, तर सामाजिक सहकार्य आणि गुणवत्ताधिष्ठित संस्थात्मक संस्कृतीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

भाषिक अस्मिता मातृभाषेतील शिक्षण, साहित्य, संशोधन आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीला चालना देते. मराठी, तमिळ, बंगाली, कन्नड किंवा मल्याळम यांसारख्या भाषांतील समृद्ध साहित्य आणि ज्ञानपरंपरा ही समाजाची बौद्धिक संपत्ती आहे. त्याच वेळी, जागतिक संवादासाठी इंग्रजीसारख्या संपर्कभाषेचे महत्त्व स्वीकारल्यास स्थानिक ओळख आणि जागतिक स्पर्धात्मकता यांचा समतोल साधता येतो. परंतु भाषिक अस्मिता संघर्षाचे रूप धारण केल्यास ज्ञानाचा मुक्त प्रवाह आणि राष्ट्रीय श्रमबाजाराची गतिशीलता कमी होण्याची शक्यता असते.

प्रादेशिक अस्मिता स्थानिक विकास, विकेंद्रीकरण आणि प्रादेशिक गरजांनुसार धोरणनिर्मितीला चालना देऊ शकते. गुजरातचे औद्योगिक मॉडेल, केरळचा सामाजिक विकास, कर्नाटकचा माहिती-तंत्रज्ञान उद्योग किंवा महाराष्ट्राची सहकारी चळवळ ही प्रादेशिक आत्मविश्वासाची सकारात्मक उदाहरणे आहेत. मात्र, प्रादेशिक अस्मिता जर "बाहेरील" लोकांविषयी वैरभाव किंवा आर्थिक बहिष्काराचे स्वरूप धारण करू लागली, तर कौशल्यांचा मुक्त प्रवाह आणि राष्ट्रीय बाजारपेठेची कार्यक्षमता बाधित होऊ शकते.

राष्ट्रीय अस्मिता ही आधुनिक राष्ट्रनिर्मितीची मूलभूत प्रेरणा आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील राष्ट्रीय चळवळ, हरित क्रांती, श्वेत क्रांती, भारतीय अवकाश संशोधन संस्था (ISRO), डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा, कोविड-१९ लसींचे स्वदेशी संशोधन आणि उत्पादन, तसेच आपत्तीच्या काळात दिसणारे सामूहिक सहकार्य ही समावेशक राष्ट्रीय अस्मितेची उदाहरणे आहेत. अशा प्रकारची अस्मिता नागरिकांना व्यापक राष्ट्रीय ध्येयासाठी एकत्र आणते आणि दीर्घकालीन उत्पादकता वाढविण्यास साहाय्यभूत ठरते.

व्यावसायिक किंवा ज्ञानाधिष्ठित अस्मिता आधुनिक ज्ञानाधिष्ठित अर्थव्यवस्थेत विशेष महत्त्वाची आहे. एखादा डॉक्टर, अभियंता, शिक्षक, संशोधक, उद्योजक किंवा कारागीर आपल्या व्यवसायातील उत्कृष्टतेशी स्वतःची ओळख जोडतो, तेव्हा गुणवत्ता, नैतिकता आणि सातत्यपूर्ण कौशल्यविकासाला चालना मिळते. बंगळुरूतील माहिती-तंत्रज्ञान परिसंस्था, हैदराबादमधील औषधनिर्मिती उद्योग, पुण्यातील अभियांत्रिकी उद्योग किंवा भारतीय वैज्ञानिकांचे जागतिक संशोधनातील योगदान ही व्यावसायिक अस्मितेच्या सकारात्मक परिणामांची उदाहरणे आहेत.

यावरून असे स्पष्ट होते की अस्मितेचा समाजाच्या उत्पादकतेवर होणारा परिणाम तिच्या अस्तित्वामुळे नव्हे, तर तिच्या स्वरूपामुळे आणि प्राधान्यक्रमामुळे ठरतो. ज्या समाजात विविध अस्मिता परस्परपूरक आणि समावेशक चौकटीत विकसित होतात, त्या समाजात सामाजिक विश्वास, नवोपक्रम आणि आर्थिक प्रगतीला चालना मिळते. याउलट, जेव्हा एखादी एकच अस्मिता इतर सर्व ओळखींपेक्षा श्रेष्ठ मानली जाते आणि सार्वजनिक जीवनावर वर्चस्व गाजवते, तेव्हा सामाजिक ऊर्जा संघर्षाकडे वळण्याचा धोका निर्माण होतो. म्हणूनच आधुनिक लोकशाही समाजाचे यश एका अस्मितेच्या वर्चस्वात नसून विविध अस्मितांमध्ये सुसंवाद आणि संतुलन राखण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असते. हा संवाद नष्ट होत चालला आहे असे माझे वैयक्तिक मत बनत चालले आहे आणि तो देशाच्या अखंडत्वासाठी हानीकारक आहे.

संकुचित किंवा संघर्षप्रधान अस्मिता सामाजिक ध्रुवीकरण, अविश्वास आणि संसाधनांचा अपव्यय, राष्ट्रीय संपत्तीचे नुकसान करू शकते. त्याउलट समावेशक, मूल्याधिष्ठित आणि विकासाभिमुख अस्मिता सामाजिक सहकार्य, संस्थांवरील विश्वास आणि सामूहिक कृतीला प्रोत्साहन देते. परिणामी, नवसर्जन, ज्ञाननिर्मिती आणि आर्थिक उत्पादकता वाढण्यास अनुकूल वातावरण निर्माण होते.

समकालीन भारतीय संदर्भ

आजचा भारत दोन समांतर प्रक्रियांचा अनुभव घेत आहे. एका बाजूला विज्ञान, तंत्रज्ञान, उद्योग आणि उद्योजकता यांच्या क्षेत्रांत उल्लेखनीय प्रगती होत आहे (पण तरीही रोज  निर्माण होणारे प्रश्न हाताळण्यासाठी आपण अपुरे पडत आहोत); तर दुसऱ्या बाजूला ओळख-आधारित ध्रुवीकरण आणि प्रतीकात्मक प्रश्नांवरील सार्वजनिक वादविवादही तीव्र झाले आहेत. त्यामुळे भारतीय समाजाचे वास्तव "अस्मिता विरुद्ध उत्पादकता" असे द्वंद्वात्मक बनले की काय अशी शंका घ्यायला जागा आहे.

यावरून असे स्पष्ट होते की, उत्पादकतेवर परिणाम करणारा घटक अस्मितेचे अस्तित्व नसून तिचा सामाजिक वापर आहे. जेव्हा अस्मिता विभाजन, संघर्ष आणि प्रतीकात्मक श्रेष्ठत्वाच्या स्पर्धेचे माध्यम बनते, तेव्हा ती विकासात अडथळा निर्माण करू शकते. परंतु जेव्हा ती आत्मविश्वास, उत्कृष्टता, सामाजिक उत्तरदायित्व आणि राष्ट्रीय प्रगतीची प्रेरणा बनते, तेव्हा ती उत्पादकतेसाठी प्रभावी उत्प्रेरक ठरते.

म्हणूनच भारतीयांची अस्मिता त्यांच्या उत्पादकतेच्या व्यस्त प्रमाणात जागृत झाली आहे, असे विधान सार्वत्रिक सत्य मानता येणार नाही. अधिक योग्य निष्कर्ष असा मांडता येईल की, सार्वजनिक जीवनात जेव्हा प्रतीकात्मक अस्मितेचे प्रश्न ज्ञाननिर्मिती, कौशल्यविकास, उद्योग, संशोधन आणि नवोपक्रम यांवर वर्चस्व गाजवू लागतात, तेव्हा समाजाच्या उत्पादकतेवर प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता वाढते. उलट, समावेशक, आत्मविश्वासपूर्ण आणि विकासाभिमुख अस्मिता ही आर्थिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक प्रगतीची प्रभावी प्रेरक शक्ती ठरू शकते.

अशा प्रकारे मूलभूत प्रश्न "अस्मिता किती आहे?" हा नसून, "अस्मितेचा उपयोग कोणत्या उद्देशासाठी आणि कोणत्या मूल्यव्यवस्थेच्या आधारे केला जात आहे?" हा आहे. याच प्रश्नाच्या उत्तरात भारतीय समाजाच्या उत्पादकतेचे भवितव्य दडलेले आहे.