जनकवी पी. सावळाराम : मराठी मनाच्या घराघरांत पोहोचलेला गीतकार

मराठी भावगीतांच्या विश्वात काही नावे अशी आहेत की ती केवळ साहित्याच्या इतिहासात नाही, तर लोकांच्या मनात, स्मृतीत आणि दैनंदिन भावविश्वात कायमची वसलेली आहेत. पी. सावळाराम हे असेच एक तेजस्वी नाव. त्यांचे मूळ नाव निवृत्तीनाथ रावजी पाटील. ते गीतकार, भावकवी, समाजशील व्यक्तिमत्त्व आणि ठाण्याच्या सांस्कृतिक जीवनातील महत्त्वाचे नाव होते. मराठी माणसाच्या आनंदात, विरहात, संसारात, आई-मुलीच्या नात्यात, भक्तीत आणि जीवनातील कोमल भावनांत त्यांच्या गीतांनी एक वेगळाच स्पर्श दिला. कुसुमाग्रजांनी त्यांना ‘जनकवी’ म्हणून गौरविले, ही गोष्ट त्यांच्या कवितेच्या लोकमान्यतेची मोठी साक्ष आहे. आज त्यांची ११२ वी जयंती आहे. त्या निमित्ताने समस्त हत्ती परीवाराकडून त्यांना विनम्र अभिवादन.

पी. सावळाराम यांचा जीवनप्रवास ग्रामीण मातीतून सुरू होऊन मराठी भावविश्वाच्या विशाल आकाशापर्यंत पोहोचला. त्यांच्या आयुष्यातील अनुभव, गावाकडची भाषा, लोकजीवनाशी असलेली जवळीक आणि साध्या माणसांच्या भावनांचे सूक्ष्म निरीक्षण यांमुळे त्यांच्या गीतांना कृत्रिमपणा कधीच आला नाही. ते विद्वत्तेचा भार टाकणारे कवी नव्हते; ते मनाला भिडणारे कवी होते. म्हणूनच त्यांची गीते दिवाणखान्यातही गुणगुणली गेली आणि ओसरीवरही; शहरातही ऐकली गेली आणि खेड्यांतही. कुसुमाग्रजांनी त्यांच्या गीतांचा प्रवेश स्वयंपाकघरापर्यंत झाला असे म्हटले, यामध्ये त्यांच्या लोकप्रियतेचा खरा अर्थ दडलेला आहे.

त्यांच्या गीतलेखनाची सर्वांत मोठी ताकद म्हणजे भावनेची स्वाभाविकता. त्यांच्या शब्दांत फार मोठे अलंकार नसले तरी त्यात माणसाच्या हृदयाचा साधा, खरा आणि खोल आवाज आहे. “गंगा जमुना डोळ्यांत उभ्या का” हे गीत त्याचे श्रेष्ठ उदाहरण मानले जाते. मुलीची पाठवणी, आईचे भरून येणारे मन, संसाराचा कोमल ताण, आणि शब्दांत न मावणारी वात्सल्याची वेदना—हे सारे या गीतात जिवंत होते. या गीतामुळे पी. सावळाराम, संगीतकार वसंत प्रभू आणि गायिका लता मंगेशकर यांची जोडी महाराष्ट्राच्या घराघरांत पोहोचली, असे अनेक ठिकाणी नमूद केले जाते.

पी. सावळाराम यांचे गीतविश्व केवळ एका भावनेपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी आई, बहीण, मुलगी, प्रियकर-प्रेयसी, भक्त, कुटुंब आणि समाज या सर्व पातळ्यांवरील भावनांना शब्द दिले. त्यांच्या गीतांची यादी पाहिली तरी त्यांच्या विषयवैविध्याची कल्पना येते. “असावे घर ते अपुले छान”, “आई कुणा म्हणू मी”, “अपुरे माझे स्वप्न राहिले”, “आठवणींनो उघडा डोळे” अशी अनेक गीते त्यांच्या भावविश्वाची व्याप्ती दाखवतात. त्यांच्या शब्दांत घर आहे, माणुसकी आहे, विरह आहे, स्मरण आहे आणि भक्तीही आहे.

त्यांच्या लेखणीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे भाषेतील आपलेपणा. सावळारामांची भाषा शुद्ध असूनही पुस्तकी वाटत नाही; ती लोकांच्या बोलण्यातून आलेली वाटते. त्यांच्या शब्दांत कोल्हापुरी बाज, ग्रामीण रस आणि नागरी संवेदनशीलता यांचे सुंदर मिश्रण दिसते. त्यामुळे त्यांची गीते ऐकताना श्रोत्याला “ही माझीच भावना आहे” असे वाटते. कवीची खरी ताकद इथेच असते. तो स्वतःचे मन लिहितो, पण वाचणाऱ्याला किंवा ऐकणाऱ्याला ते स्वतःचेच मन वाटते. सावळारामांनी हे अत्यंत सहज साधले.

पी. सावळाराम यांची ओळख केवळ गीतकार म्हणून करणे अपुरे ठरेल. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी होते. तमाशा, लोकनाट्य, चित्रपट, आकाशवाणी आणि साहित्य या विविध क्षेत्रांत त्यांनी आपली छाप पाडली, असे त्यांच्या कार्याविषयी लिहिले गेले आहे. त्यांच्या कलावंतपणात लोकसंस्कृतीबद्दल आदर होता. त्यांनी लोककलेला कमी लेखले नाही, तर तिला शब्दांची प्रतिष्ठा दिली. त्यांना लोकांच्या जगण्याची जाण होती, आणि म्हणूनच त्यांच्या गीतांत सामान्य माणसाचे हसू, रडू, आशा, निराशा आणि श्रद्धा दिसते.

ठाणे शहराशीही पी. सावळाराम यांचे नाते अतिशय जिव्हाळ्याचे होते. ते ठाण्याचे नगराध्यक्ष होते, अशी नोंद त्यांच्या चरित्रात्मक माहितीत आढळते. कलाकार असूनही ते समाजापासून दूर राहिले नाहीत. शहरातील सांस्कृतिक उपक्रम, साहित्यिक कार्यक्रम आणि लोकसंपर्क यात त्यांचा सहभाग होता. ठाण्यातील लोकांशी त्यांचे नाते इतके जिव्हाळ्याचे होते की ते केवळ प्रसिद्ध गीतकार नव्हते, तर लोकांमध्ये मिसळणारे, गप्पा मारणारे आणि आपलेपणाने जगणारे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या विषयीच्या आठवणींमध्ये त्यांचा साधेपणा, हसतमुख स्वभाव आणि वाचनप्रेम यांचा उल्लेख येतो.

त्यांच्या गीतांतील स्त्रीभाव विशेष उल्लेखनीय आहे. आईच्या मनातील माया, मुलीच्या पाठवणीची वेदना, पत्नीचे भावविश्व, स्त्रीचे मौन आणि तिच्या सहनशीलतेतील सौंदर्य त्यांनी अत्यंत संवेदनशीलतेने व्यक्त केले. त्यांच्या गीतांत स्त्री केवळ अलंकार म्हणून येत नाही; ती भावनेचे केंद्र बनते. “गंगा जमुना डोळ्यांत उभ्या का” सारख्या गीतात आईच्या डोळ्यातील अश्रू फक्त वैयक्तिक दुःख राहत नाहीत, ते संपूर्ण समाजातील मातृत्वाचे प्रतीक बनतात. त्यामुळे सावळारामांचे गीत ऐकताना श्रोता स्वतःच्या घरात, स्वतःच्या नात्यांत आणि स्वतःच्या आठवणीत परत जातो.

पी.सावळाराम हे नाव उच्चारले तरी नकळतपणे डोळ्यासमोर एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. पी. सावळाराम यांची तुलना हत्तीशी करायची झाली, तर ती त्यांच्या देहयष्टीपेक्षा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या भव्यतेमुळे करावी लागेल. हत्ती शांत असतो, पण दुर्बळ नसतो; तो विशाल असतो, पण उगीच गर्जना करत नाही; त्याची चाल संथ असते, पण तिच्यात स्थैर्य असते. सावळारामांची कविताही अशीच होती. त्यांच्या शब्दांत आरडाओरडा नव्हता, पण प्रभाव खोल होता. हत्ती जसा आपल्या स्मरणशक्तीसाठी ओळखला जातो, तसे सावळाराम मराठी समाजाच्या स्मृतीत कायम राहिले. हत्ती जसा जंगलातील वाट स्वतः तयार करतो आणि इतरांना मार्ग दाखवतो, तसे सावळारामांनी भावगीताच्या क्षेत्रात लोकभावनेचा रुंद, सहज आणि टिकाऊ मार्ग तयार केला. त्यांच्या गीतांची ताकद गजरात नव्हती; ती शांत, स्थिर आणि मनाच्या मुळाशी जाऊन बसणाऱ्या सामर्थ्यात होती.

आजच्या वेगवान, गोंगाटी आणि क्षणभंगुर मनोरंजनाच्या काळात पी. सावळाराम यांचे स्मरण अधिकच महत्त्वाचे ठरते. कारण त्यांच्या गीतांनी आपल्याला दाखवले की मोठेपणा क्लिष्ट शब्दांत नसतो; तो खरी भावना पकडण्यात असतो. त्यांच्या गीतांतून मराठी घराचे, आईच्या ओंजळीचे, मुलीच्या डोळ्यांचे, भक्ताच्या श्रद्धेचे आणि सामान्य माणसाच्या मनाचे चित्र उमटते. म्हणूनच पी. सावळाराम हे केवळ एक गीतकार नाहीत; ते मराठी भावविश्वाचे विश्वासू शब्दकार आहेत. त्यांची गीते ऐकताना आजही डोळे ओलावतात, मन शांत होते आणि मराठी भाषेच्या साधेपणातील अमर सौंदर्य पुन्हा नव्याने जाणवते.

पी.सावळाराम यांच्या ११२ व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या पवित्र स्मृतीला हत्ती परीवाराकडून विनम्र अभिवादन.