उकडीचे मोदक...... जरा हटके

पाककृती..... उकडीचे मोदक....

म्हंटल तर अवघड, म्हंटल तर सोपी. सुगरणीचा कस लावणारी. अगदी तीन व्यंजनं वापरून होणारी कृती. माझ्या मगदुराप्रमाणे येथे देतो.
सगळ्यात महत्त्वाचं, मोदकांवर निरतिशय प्रेम हवं. प्रत्येक मोदकाकडे पाहताना मनातून, हृदयातून प्रेम उचंबळून यायला हवं. आपला एखादा मित्र असल्याप्रमाणे मोदकांवर प्रेम कराल तरच त्याची गोडी अवीट.
आता नैवेद्याचा पदार्थ म्हणून चतुर्थी ला करावे हे खरं, पण हौस आहे म्हंटल्यावर कधीही करावे, अट एकच, पोटात भरपूर भूक हवी आणि मस्त हादडून झाल्यावर गच्च ताणून द्यायला भरपूर वेळ हवा. तरच ते सार्थकी लागतील.
माझ्यासाठी मी एक पावसाळ्याचा कुंद दिवस बघतो. माझ्या गावाचं वातावरणच असं, कि मस्त ढग भरून आले की दिवसभर एक अंधार पसरल्यासारखा असतो, हवेत नशिली थंडी भरते, आणि एकच कार्यक्रम असावा वाटतो, खा आणि झोपा. अशा दिवशी, सकाळी फक्त गरम वरण भात आणि तूप इतकच खावं.
सकाळी सकाळी उठून, किंवा आदल्या दिवशी रात्री, छान आंबेमोहोर घ्यावा. अस्सल वाण असला पाहिजे. हातात घेऊन नाकापर्यंत नेईपर्यंत घमघमाट यायला हवा, तरच खरा आंबेमोहोर. हातसडीचा असेल तर सोन्याहून पिवळं. तर असा तांदूळ घ्यावा, स्वच्छ हातांनी आणि स्वच्छ पाण्याने धुऊन घ्यावा, दोन किंवा तीन वेळा. काहीही काळं बेरं मागे राहता कामा नये. मग एक पांढरे शुभ्र वस्त्र घ्यावे. (वस्त्र हाच शब्द ह्या सगळ्या साजाला योग्य आहे, एखादा पंचा किंवा साडी किंवा तत्सम कापड ह्या सगळ्या थाटाचा विचका करतं). ते फरशीवर अंथरावं. आणि अगदी हळू हाताने ते धुऊन निथळत ठेवलेले तांदूळ पसरावे. आणि अगदी सावलीतच वाळवावे. उन्हात वाळवले तर तुकडा पडतो, उकड चांगली येणार नाही. तर हे तांदूळ छान वाळू द्यावे. मधून मधून मायेच्या हाताने हळुवार वर खाली करावे. हे सगळं करण्याचं कारण, उकडीसाठी पिठी ताजी हवी. विरी गेली असल्यास उकड विसविशीत होते आणि मोदक अजिबात वळता येत नाहीत. (सूचना: अगदी कोणत्याही दुकानातून "सुवासिक" वगैरे तांदळाचे पीठ आणु नये. स्वतःच्या हाताने करावे).
मग हे वाळलेले तांदूळ एका डब्यात भरून गिरणीत न्यावे. गिरणीवल्याला सक्त ताकीद द्यावी कि पीठ पांढरे शुभ्र यायला हवे. बाजरी किंवा ज्वारीवर दळलं तर याद राख, मोदक पात्रात उकडून काढील तुला पण! मग ते पीठ घरी आणून डबा जरा वेळ उघडा ठेवावा, पिठातली उष्णता बाहेर पडायला हवी.
एवढे सोपस्कार झाल्यावर मस्त वरण भात खाऊन दुपारी परत ताणून द्यावी.
संध्याकाळचा चहा झाला की आपली वेळ ठरवावी आणि कामाला लागावे. आपल्याला हवे असतील तितके नारळ घ्यावे. ते सोलून घ्यावे. गरगरीत गोटा झाला की एका वाटीत पाणी घेऊन चार बोटे त्यात बुडवावी आणि त्या नारळाच्या बरोबर मध्ये सगळीकडून लावावी. (पृथ्वीवर विषुववृत्त असते तसे) मग नारळ फोडावे. बरोबर दोन भागात फुटले पाहिजे. नाही फुटले तर आपले कसब कमी पडते समजावे. असे हे दोन भाग नारळाचे खोवयाला घ्यावे. इथेही कडक सूचना कि नारळ खोवून घ्यावे. मिक्सर मधून बारीक केल्यास त्याला एक कोरडे पणा येतो आणि म्हणावा तो स्वाद येत नाही. खोवणीने खोवल्यास एक मऊपणा येतो, थोडसं दूधही निघत नारळाचं, त्याच्याने चवीला चार चाँद लागतात.
सगळे नारळ खोवून झाले की गूळ किसून घ्यावा. उकडीचे मोदक हे गुळातच करायचे असतात. कोणी साखरेचे केल्यास त्याला महाराष्ट्रातून बाहेर हाकलून द्यावे. आणि जे कोणी बाहेर उकडीचे साखरेचे मोदक विकतात त्यांच्यावर कारवाई करण्यात यावी. असो. तर गूळ छान किसून घ्यावा. मस्त लालसर असला पाहिजे. (तो पांढराफटक गूळ मिळतो बाजारात, तो अजिबात घेऊ नये. चिक्कीचा गूळ घेतल्यास, तो गूळ, तुम्ही, ते नारळ आणि ते मोदक गोंधळ घालावा).
जितके खोवलेले खोबरे असेल, तितकाच गूळ घ्यावा. किंवा किंचित कमी घ्यावा. प्रमाण अगदी काटेकोर हवे. जराही कमी पडल्यास चवीचा विचका होईल. तर एका कढईत किंचित तूप घालून ती गॅस वर ठेवा. गॅस चालू पण करा. मग तो गूळ आणि खोबरे त्या कढईत घाला आणि सतत हलवत रहा. गुळाचे काही खडे राहिले असतील तर ते फोडत रहा. गुळाचा खडा राहता कामा नये. तर हे मिश्रण सतत हलवत रहा. गूळ संपूर्ण वितळला कि अजून फक्त 2 मिन परतून घ्या. फार परतले तर मिश्रण कडक होते गार झाले की, मग नारळाच्या वड्या कराव्या लागतील. तुमचे तयार झालेले सारण काढून त्यात किंचित जायफळ किसून घाला आणि हवे असल्यास थोडी खसखस आणि सुका मेवा. सारण थंड करायला ठेवा.
इकडे एक जाड बुडाचे पातेले घ्या. पितळाचे असल्यास उत्तम. ते नॉनस्टिक वगैरे बाष्कळपणा अजिबात नको. जितके पाणी घ्याल, अगदी आणि अगदी तितकेच तांदळाचे पीठ हवे. ते पाणी पातेल्यात उकळायला ठेवा. छान पहिली उकळी आली की त्यात तूप, आणि अगदी किंचित मीठ घाला म्हणजे पारीला पण चव येते. पाण्याला उकळी आल्यावरच तूप आणि मीठ घालायचं, आधी नाही. मग पीठ घालायचं त्यात आणि लगेच झाकण ठेवायचं. दोन मिनिटांनी झाकण काढून, लाटण्याने किंवा जमणार असेल तर उचटण्याने ते सगळं एकजीव करावं. यात बऱ्यापैकी मेहनत हवी. ते सगळं एकत्र करून झालं की मग परत झाकण ठेऊन एक वाफ येऊ द्यावी.
मग गॅस बंद करावा. 2 मिनिटांनी ती उकड काढून घ्यावी. मोठी परात असल्यास उत्तम किंवा सरळ गॅस ओटा स्वच्छ करून त्यावर ओतावी म्हणजे मळायला सोपी जाते. एका वाटीत पाणी आणि चमचाभर तेल एकत्र करावे. त्यात दोन्ही हात बुडवावे आणि उकड मळावी. उकड गरम असतानाच मळली जाते, त्यामुळे हाताला बसणाऱ्या चटक्यांकडे दुर्लक्ष करून मळत रहावी. कणकेच्या गोळ्यासारखी मऊ झाली एका भांड्यात ठेवावी आणि वर ओलसर मखमल घालून झाकण ठेवावे.
आता हाताला परत तेल पाण्याचा अंश लावावा, उकडीचा साधारण माध्यम लिंबाएवढा गोळा घ्यावा, आणि डाव्या हाताच्या तळवा आणि उजव्या हाताचा अंगठा याने तो गोळा पारीच्या स्वरूपात न्यावा. (जिज्ञासूंनी you tube पहा किंवा घरी आई किंवा बायकोला करताना). अगदी कंजूस असल्यासारखे बारीक बारीक वळू नयेत. उकडीचा मोदक हा मोठाच हवा. मग त्यात खच्चून सारण भरावे. छान पाकळ्या काढत तो बंद करावा आणि वर सुरेख कळी काढावी. असे मोदक करत रहावे.
दुसरीकडे मोदक पात्रात पाणी घालून ते उकळत ठेवावे. उकळी आल्यानंतरच मोदक मोदकपात्रात उकडायला ठेवावे, आधी नाही. पत्रातल्या खाचंइतके मोदक वळून झाले कि ते त्याला एक तुपाचा हात लावून मोदक त्यावर ठेवावे आणि झाकण लावावे.
मोदक झाले की नाही हे कसे तपासावे? जेव्हा मोदक पात्र नुकतेच गॅस वर ठेवतो, तेव्हा त्यातून येणारी वाफ हि वर जाते, मोदक उकडून झाले की त्यातली वाफ बाहेर पडताना आडवी बाहेर पडते. ती आडवी झाली की मोदक झाले समजावे. ह्याला "उभी आडवी वाफ जाणे" अशी संज्ञा आहे.
मग झालेलं मोदक एका ताटात काढून वर तूप घालावे. नैवेद्याची भानगड असल्यास तो सोपस्कार पटकन उरकवा. आरतीत फार वेळ घालऊ नये. गणपतीचा नैवेद्य असल्याने त्याचीच आरती करावी, उगाच देवी, शंकर, दत्त इत्यादींना त्रास देण्यात मतलब नाही.
नैवेद्य झाला रे झाला की कोणाचीही वाट न पाहता, सरळ ताटात मोदक घ्यावा, त्याची वरची कळी मोडावी, आत तूप घालावे आणि मग उमजावे ब्रह्मानंदी टाळी लागणे म्हणजे काय......
अशी ही मोदकांची साठा उत्तराची कहाणी, पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण, आण रे अजून एक मोदक.....