भारत आणखी पाच वर्षांची मोदी राजवट सहन करू शकेल?

मोदी तासीर आतिष आतिश टाईम

टाईम मासिकामधील आतिष तासीर यांच्या लेखातील काही मुद्द्यांशी मी सहमत नसलो तरी या लेखाबद्दल अनेकांना अपार कुतुहल असल्याचे लक्षात येऊन मी त्याचा पूर्ण अनुवाद केला. तो फार सुंदर नसला तरी कामचलाऊ आहे. मोठा लेख आहे. जमलं तर वाचा.

भारत - जगातील सर्वांत मोठी लोकशाही आणखी पाच वर्षांची मोदी राजवट सहन करू शकेल काय?
- आतिष तासीर ९ मे २०१९

तासीर हे कादंबरीकार व पत्रकार असून The Twice-Born: Life and Death on the Ganges हे त्यांचे पुस्तक अलीकडेच प्रकाशित झाले आहे.

भारतीय लोकशाही ही लोकानुनय किंवा बहुसंख्यवादाला बळी पडलेली पहिली महान लोकशाही होय.

पश्चिम भारतातील गुजरात राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून प्रदीर्घ काळ काम केलेले हिंदूराष्ट्रवादी भारतीय जनता पक्षाचे नेते नरेंद्र मोदी गेल्या तीस वर्षांत कुणालाच मिळाले नव्हते एव्हढे प्रचंड बहुमत मिळवत २०१४ साली सत्तेवर आले. तत्पूर्वी भारतात प्रामुख्याने इंदिरा गांधी आणि जवाहरलाल नेहरू यांच्या काँग्रेस पक्षाचीच सत्ता होती. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरच्या ६७ वर्षांपैकी तब्बल ५४ वर्षे!

आणि आता २०१९ साली पुन्हा मोदी आणि भाजपा यांच्याच हातात आपले भविष्य सोपवायचे की नाही हे ठरवण्यासाठी भारतीय लोक मतदान करत आहेत. हा एकूण सात टप्प्यात दीड महिने चालू राहणारा प्रचंड व्याप आहे. जगातील सर्वात मोठ्या संख्येने जवळपास ९० कोटी मतदार निवडणुकीला सामोरे जात आहेत. मताधिकाराच्या या अवाढव्य अभिव्यक्तीचा - त्यातील नुसत्या राजकीय नव्हे तर अंतर्निहित सांस्कृतिक तड्यांचा - खोलवर अर्थ जाणण्यासाठी आपल्याला या मोदीकहाणीच्या प्रथम पर्वाचा विचार करावा लागेल. त्याशिवाय मोदींचे आगमन ही एकाच वेळी अपरिहार्यता आणि घातक आपत्तीही कशी होती हे आपल्या लक्षात येणार नाही. भारतात आपल्याला बहुसंख्यवादाच्या वैधतेची आणि भ्रामकतेचीही अनन्यसाधारण झलक पहायला मिळते. त्यामुळे या देशात तसेच दूरवरच्या तुर्कस्तान, ब्राझीलमध्ये आणि इंग्लंड-अमेरिकेतही बहुसंख्य समाजाच्या दुखण्यांना बहुसंख्यवादाने कशी वाचा फोडली आहे हे लक्षात घेणे आपल्याला भाग पडते. ही दुखणी इतकी सर्वदूर पसरलेली आहेत की आपण त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही.पण त्यामुळे अन्यायी आणि नको वाटावे अशा जगात आपण ढकलले जात आहोत.

या कथेची सुरुवात स्वातंत्र्यप्राप्तीपासूनच होते. १९४७ साली ब्रिटिश भारताची दोन शकले झाली. भारतीय मुसलमानांचा आपला स्वतःचा देश म्हणून पाकिस्तानची स्थापना झाली. परंतु केम्ब्रिजशिक्षित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने मात्र अशा प्रकारे हिंदूंचा देश होणे नाकारले. या देशात मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम होते. (त्यावेळी साडेतीन कोटी आज १७ कोटींपेक्षा थोडे जास्त) आणि नेहरूंनी नवस्वतंत्र राष्ट्राला धोरण दिले ते धर्मनिरपेक्षतेचे. ही धर्मनिरपेक्षतेची कल्पना केवळ राज्यसंस्था आणि धर्म वेगवेगळे राखणे इतपतच मर्यादित नव्हती. राज्यसंस्थेने सर्व धर्मांना समान वागणूक देणे हा तिचा भारतीय संदर्भातील अर्थ होता. अर्थात या धोरणाच्या टीकाकारांना वाटे की याचा प्रत्यक्षातील अर्थ ऑर्वेलच्या त्या प्रसिद्ध उक्तीप्रमाणे काही लोक इतरांपेक्षा अधिक समान असाच होणार. भारतीय मुसलमानांना शरियतवर आधारित कौटुंबिक कायदे अबाधित राखण्याची मुभा मिळाली आणि हिंदूंना मात्र देशाचा कायदा लागू करण्यात आला. तीन वेळा 'तलाक' म्हणून आणि किरकोळ भरपाई देऊन नवऱ्याने बायकोला घटस्फोट देण्यासारख्या अन्यायकारक रुढी पाळण्याची मुभा मुस्लिम पुरुषाला मिळाली आणि हिंदूंवर मात्र सुधारित कुटुंबविषयक कायद्यांचे बंधन आले. हिंदूंची अनेक देवळेही सरकारने आपल्या ताब्यात घेतली. (मोदींनी २०१८ साली एका वटहुकुमाने ही झटपट घटस्फोट देणारी तिहेरी तलाक पद्धती शिक्षापात्र ठरवली.)

स्वातंत्र्योत्तर भारतात बहुतेक काळ सत्तेवर असलेल्या नेहरूंच्या राजकीय वारसदारांनी वरवर लोकशाही तत्त्वे आणि कार्यप्रणाली यांचा ढोल बडवत एका वंशपरंपरागत सरंजामशाहीचीच प्रस्थापना केली. त्यांच्या राजवटीतला भारत कंपूबाज, इंग्रजाळलेला आणि प्रवेशद्वारावरील जमावाच्या गलबल्याला घाबरणारा होता. २०१४च्या मे महिन्यात मोदींच्या नेतृत्वाखाली भाजपाने लोकसभेत ५४३पैकी २८२ जागा जिंकून या प्रवेशद्वारांना भगदाडे पाडली. काँग्रेसला केवळ ४४वर रोखण्यात आले. देशातील या सर्वांत जुन्या पक्षाला विरोधी पक्ष म्हणून अधिकृत मान्यताही मिळू नये इतकी ही संख्या लहान होती.

बहुसंख्यवादी दोन प्रकारचे असतात. पहिल्या प्रकारचे लोक ज्या लोकांचे प्रतिनिधित्व ते करतात त्यांच्यापैकीच एक असतात. (तुर्कस्तानातील एर्दोगन, ब्राझीलचे बोल्सोनारो) आणि दुसऱ्या प्रकारचे केवळ लोकांच्या तीव्र भावनांचा फायदा घेत असतात पण त्यांच्यातून आलेले नसतात. (शांपेन नवफॅसिस्ट्स : ब्रेक्झिटीअर्स, डोनाल्ड ट्रम्प, पाकिस्तानचा इम्रान) नरेंद्र मोदी अगदी नक्कीच पहिल्या गटात मोडतात. त्यांचे वडील चहाविक्रेते होते आणि त्यांचा निवडणूकविजय हा मतपेटीद्वारा केल्या गेलेल्या वर्गलढ्यासारखाच होता. अमेरिकन इतिहासकार ॲन ॲपलबाम म्हणते त्याप्रमाणे, "आपल्यांत इतके मतभेद आहेत याची पूर्वी जाणीवच नसलेल्या माणसामाणसांमधील मिटवताच येणार नाही अशी दुफळी" या बाबीतून उघड झाली. राजकीय मतभेद अर्थातच पूर्वापार होतेच पण मोदींच्या निवडीने एक सांस्कृतिक दरीच दृग्गोचर झाली. आता हे डावे ते उजवे एव्हढ्यापुरतेच हे सारे मर्यादित नव्हते. यात अधिक मूलभूत, खोलवरचे असे काहीतरी होते.

राज्यसंस्थेचे स्वरूप, राष्ट्रनिर्माते, अल्पसंख्याक, विद्यापीठे, औद्योगिक कंपन्या इथपासून ते माध्यमांपर्यंतच्या संस्थांचे राष्ट्रातील स्थान - राष्ट्राच्या या साऱ्या मूलभूत प्रणालीवरच प्रचंड अविश्वास दर्शवला गेला. धर्मनिरपेक्षता, उदारमतवाद, मुक्त पत्रकारिता यासारख्या स्वतंत्र भारताच्या गौरवास्पद उपलब्धी या जणू एखाद्या मोठ्या कटकारस्थानाचा भाग असाव्यात अशा संशयाने त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. स्वतःची मुळे उखडलेल्या उच्चभ्रू भारतीय हिंदूंचे ख्रिश्चन, मुस्लिम यासारख्या एकेश्वरी धर्मीयांच्या संगनमताने भारतातील बहुसंख्य हिंदूंवर प्रभुत्व गाजवण्याचे कुटिल कटकारस्थान!

मोदींचा विजय ही त्या अविश्वासाची, त्या संशयाची अभिव्यक्ती होती.यापूर्वी ज्यांच्यावर हल्ला करणे अशक्यप्राय भासे त्या नेहरूंसारख्या राष्ट्रनिर्मात्यावर मोदींनी प्रथम हल्ला चढवला आणि नंतर नेहरूप्रणित धर्मनिरपेक्षता, समाजवाद अशा आजवर पूजनीय मानलेल्या राष्ट्रीय आदर्शांना त्यांनी आपले लक्ष्य केले. काँग्रेसमुक्त भारताची भाषा त्यांनी केली. हिंदू आणि मुस्लिम यात बंधुभाव जोपासण्याची तीळमात्र इच्छा त्यांनी कधी प्रदर्शित केली नाही. सर्वात महत्त्वाचे हे की उच्चभ्रू विद्वानांना उदार आणि सर्वसमावेशक वाटणाऱ्या भारतीय संस्कृतीच्या दर्शनी अंगाखाली खरे तर धार्मिक राष्ट्रवादाची, मुस्लिमविरोधी भावनेची आणि खोलवर रुजलेल्या जातीय कट्टरतेची एक रटरटती काहील होती ही गोष्ट मोदी सत्तेवर आल्याने जगाच्या निदर्शनास आली. भारताला राजकारणप्रेरित सांप्रदायिक दंगलींचा प्रदीर्घ इतिहास आहे. त्यात १९८४ साली इंदिरा गांधी यांच्या शीखधर्मीय अंगरक्षकाने केलेल्या त्यांच्या हत्येनंतर दिल्लीच्या रस्त्यावर झालेल्या किमान २७३३ शिखांच्या शिरकाणाचाही उल्लेख करावा लागेल. काँग्रेसचे नेतृत्व अगदी निर्दोष म्हणता येत नाही. पण जमावाच्या दुष्कृत्यात आपला सहभाग नव्हता ही गोष्ट धर्मनिरपेक्ष आदर्शांच्या वेळ पडेल तशा केलेल्या उद्घोषाच्या आधारे का होईना ते पटवू शकले. मोदींनी मात्र अलीकडच्या काळात म्हणजे २००२ साली आपल्या गृहराज्यात झालेल्या किमान हजाराहून अधिक बव्हंशी मुस्लिमांच्याच कत्तलीनंतरच्या आपल्या कोडग्या मौनातून आपण हिंसक जमावाचे साहाय्यक असल्याचे सिद्ध केले. या मौनामुळे पूर्वीची ती दांभिकता तर दांभिकता 'येईल कधी परतून?' असे आपल्याला तीव्रतेने वाटू लागले. कारण अल्डस हक्सले म्हणतो त्याप्रमाणे किमान "दांभिक राजकारणी राष्ट्र, पक्ष आणि आर्थिक फायद्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ अशा मूल्यांचे अस्तित्व तरी मान्य करतो." मोदींनी मात्र कोणतेही पर्यायी नैतिक मापक न देता भारताचे जुने आदर्श मोडीत काढले. त्यांनी सारे नैतिक मूल्यमापन वर्ग आणि सांस्कृतिक संग्रामाच्या दावणीला बांधून टाकले. मोदींच्या राजवटीत जुने उच्च आदर्श म्हणजे केवळ प्रस्थापित उच्चभ्रूंचे हट्टी नखरे आहेत असे मानले जाऊ लागले.

मोदींचे २०१९चे ट्विट आहे:
"त्यांच्या दृष्टीने माझा गुन्हा कोणता आहे सांगू? एक गरीब कुटुंबात जन्माला आलेली व्यक्ती त्यांच्या सुलतानशाहीला ललकारत आहे हा तो गुन्हा आहे." हे असे ट्विट करताना त्यांना २०१४चा जोश पुन्हा जागवायचा आहे. क्रांतीचा जोश! 'ते' म्हणजे भारतातील इंग्लिश बोलणारा उच्चभ्रू वर्ग. त्याचे प्रतिनिधित्व काँग्रेस पक्ष करतो. 'सुलतानशाही' हा कळीचा शब्द आहे. कुत्र्यांना प्रशिक्षित करताना घालतात तशी तारस्वरातील शीळ. तो शब्द असे सुचवतो की भारतातील परकीय सत्तेचे सगळे वारस - १८५८ साली ब्रिटिश पूर्ण सत्तेवर येण्यापूर्वी अनेक शतके भारतावर मुस्लिम राज्यकर्ते राज्य करत होते - स्वाभिमानी हिंदू राष्ट्राची निर्मिती थोपवण्यासाठी एकजुटीने कामाला लागले आहेत.

२०१४ साली या सांस्कृतिक संतापाला मोदींनी आर्थिक आश्वासनांचे रूप दिले. ते रोजगार आणि विकासाची भाषा बोलू लागले. समाजवादी राज्याच्या कल्पनेला टोमणा मारत ते म्हणाले, "उद्योग उभारणे हा सरकारचा उद्योग नव्हे!" आता विश्वास ठेवणे कठीण जाईल पण ती निवडणूक ही आशा पल्लवित करणारी निवडणूक होती. १९९२ साली हिंदू राष्ट्रवादी जमावाने हिंदू महाकाव्याचा देवतास्वरुप नायक रामाच्या कथित जन्मस्थानी असलेली १६व्या शतकातील बाबरी मशीद उद्ध्वस्त केली होती. त्यासंदर्भात मोदींच्या मतदारांना पेचात पकडण्यासाठी दिल्लीच्या पत्रकारांनी अयोध्येतील राममंदिराच्या उभारणीबद्दल प्रश्न विचारताच ते सारे त्यावेळी ठामपणे म्हणाले, "तुम्ही आम्हाला मंदिराबाबत का विचारत आहात? आम्ही तुम्हाला सांगतोय ना की आम्ही मोदींना मते देत आहोत कारण आम्हाला विकास हवा आहे?" "सब का साथ सब का विकास" ही मोदींची २०१४मधील घोषणा होती.

या महिन्यात भारतात निवडणूक होत असताना त्या घोषणेतील विरोधाभास सर्वांनाच जाणवत आहे. मोदींचा आर्थिक चमत्कार प्रत्यक्षात येऊ शकलेला नाही. इतकेच नव्हे तर देशभर विखारी धार्मिक राष्ट्रवादाची हवा निर्माण करायला मोदी साहाय्यभूत झाले आहेत. त्यांच्या पक्षातील तेजस्वी सूर्या नावाच्या या निवडणुकीतील एका उमेदवाराने मार्च २०१९च्या आपल्या भाषणात हे खूपच उद्धट पद्धतीने मांडले, "तुम्ही मोदींच्या बाजूने असाल तर तुम्ही भारताच्या बाजूने आहात. तुम्ही मोदींच्या बाजूने नसाल तर तुम्ही अराष्ट्रीय शक्ती बळकट करत आहात." लोकसंख्येच्या १४% असलेल्या भारतीय मुसलमानांना एकामागून एक हिंसक प्रसंगांना सामोरे जावे लागत आहे. या प्रत्येक प्रसंगी हिंदू जमाव रस्त्यारस्त्यांवर उपलब्ध होणारे आपले पवित्र प्रतीक असलेल्या गोमातेच्या नावाखाली सार्वजनिक हत्याकांडांच्या मालिका घडवत आहे. अनेकदा वाटते की सरकारच्या छुप्या पाठिंब्यानेच या हत्या होत आहेत. राष्ट्रातील सामान्य लोकांनी आपल्या स्मार्टफोनवर अशी एखादी घटना चवीने पाहून एखादा महिना उलटतो न उलटतो तोच आणखी एक खवळलेला हिंदू जमाव दुसऱ्या एखाद्या असुरक्षित मुस्लिम व्यक्तीवर तुटून पडतो. २०१७ सालच्या एका छायाचित्रात आपल्याला दिसतो तो रक्ताने माखलेल्या शर्टातला, विस्फारलेले डोळे पांढरे झालेला, मारहाणीने प्राण सोडण्यापूर्वी जमावाकडे प्राणाची भीक मागणारा मोहम्मद नईम हीच मोदींच्या कार्यकाळातील सर्वात जास्त ठाशीव प्रतिमा ठरली आहे. या प्रत्येक वेळी नेतृत्वाचा प्रतिसाद सारखाच असतो - जवळजवळ मौनच!

मूलभूत आदर्श आणि सभ्यता यांचा इतका विचका केला गेला आहे की मोदी आता हिंसेच्या दिशेवर नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत. एकदा द्वेषाला मान्यता मिळाली की त्याचे लक्ष्य असलेल्या लोकांना वेगळे पाडणे कठीण नसते. आणि भाजपाला हे खेदाने पहावे लागतेय की मुस्लिमांवर हल्ला करायला आतुर असलेले लोक मागासवर्गीय हिंदूंवर हल्ला करायलाही तेव्हढ्याच उत्साहाने सज्ज आहेत. पक्षाला मागासवर्गीय हिंदूंची मते गमावणे परवडण्यासारखे नाही. पण मोदींच्या गुजरातेत जुलै २०१६ साली उच्चवर्णीय लोकांनी चामडे कमावून पोट भरणाऱ्या चार मागासवर्गीय कारागिरांना नागवे करून लोखंडी सळ्यांनी मारत त्यांची धिंड काढली. त्यांचा गुन्हा? मेलेल्या गायीचे कातडे सोलण्याचा आरोप त्यांच्यावर होता.

स्त्रियांच्या प्रश्नाबाबत मोदींचे रेकॉर्ड डागाळलेले आहे. एका बाजूला स्त्रिया आणि त्यांची सुरक्षितता हा त्यांनी आपला निवडणुकीचा मुद्दा बनवला होता. ( २०१८च्या एका अहवालात स्त्रियांसाठी सर्वांत असुरक्षित देश म्हणून भारताची नोंद झाली होती.) तर दुसऱ्या बाजूला मोदींच्या पक्षबांधवांचा आणि त्यांचा स्वत:चाही दृष्टिकोन अत्यंत पुरुषप्रधान दिसतो. त्यांच्या एका उद्गारामुळे २०१५ साली त्यांच्यावर टीकेचा भडिमार झाला.बांगलादेशाच्या पंतप्रधान शेख हसीना यांच्याबद्दल ते म्हणाले की 'स्त्री असूनही' दहशतवादाविरुद्धची त्यांची कामगिरी वाखाणण्यासारखी आहे! मोदींचे उजवे हात असलेले अमित शहा स्त्रियांना देवीचे स्थान असल्याची भाषा नेहमी करतात. ही भाषा म्हणजे स्त्रियांना देव्हाऱ्यात बसवून मुकाट करण्यातच स्वर्गसुख मानणाऱ्या धर्मवादी पुरुषी अहंकाराचा कायमचा मुखवटा असतो. पण हेही खरे की मोदींनी एका स्त्रीची अत्यंत महत्त्वाच्या संरक्षणमंत्रीपदी नियुक्ती केली.

हे परस्परविरोध पश्चिमी स्वातंत्र्याच्या कल्पना आत्मसात करू पाहणाऱ्या समाजातील अंतर्विरोधाचाच भाग मानायला हवेत असे मानाल तर हेही सांगावे लागते की मोदींच्या राजवटीत उदारमतवादी आणि मागासावर्गीयांपासून ते मुस्लिम ख्रिश्चनांपर्यंत सर्व प्रकारच्या अल्पसंख्याकांवर सतत हल्ले होत आहेत. आपल्या आश्वासनातील सब का विकास बाजूला टाकून मोदींनी देश आता अशा अवस्थेला आणलाय की भारतीय समाजाचे आपापसातील भेद अधोरेखित करण्याचे वेड वाढतच चाललंय. २०१४ साली जनमानसात आशा जागृत करण्यासाठी त्यांनी सामाजिक भेदांचा कौशल्याने वापर करून घेतला. २०१९मध्ये या भेदांनाच जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवून आपली निराशा दडपून टाकण्याचे आवाहन ते लोकांना करत आहेत. आज सत्तेवर असलेले मोदी निवडणुकीत पुन्हा जिंकतीलही. नेहरूंचा वारसा लाभलेल्या राहुल गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील सामान्य वकुबाचा विरोधी काँग्रेस पक्ष गोंधळलेला दिसतोय. त्यात सुधारणा होणे कठीण दिसतेय. जिंकतीलही मोदी. पण २०१४ची अमर्याद स्वप्ने आणि आकांक्षा यांचे प्रतिनिधी ते यापुढे कधीच होऊ शकणार नाहीत. त्यावेळी ते डोळे दिपून जावेत अशी लखलखीत स्वप्ने दाखवणारे एक प्रेषित होते. हिंदुत्वाचे पुनर्जीवन हा या स्वप्नाची एक बाजू होती आणि दुसऱ्या बाजूला होती दक्षिण कोरियासारखी आर्थिक उन्नतीची योजना. आज ते फेरनियुक्तीसाठी प्रेषिताच्या नव्हे तर वचनपूर्ती न करु शकलेल्या एका राजकीय नेत्याच्या भूमिकेत निवडणुकीला सामोरे जात आहेत. आता या निवडणुकीला तुम्ही दुसरे काय वाटेल ते नाव द्या. आशा-आकांक्षा हा विषय आता तिच्या पटलावर राहिलेला नाही.

वाराणसी या तीर्थक्षेत्र असलेल्या शहरातून मी २०१४च्या निवडणुकीचे वार्तांकन केले होते. मोदींनी स्वतःसाठी हा मतदारसंघ निवडला होता. हिंदू मानसिकतेवर या शहराचा जेरुसलेम, रोम किंवा मक्केचा असतो तसा पगडा होता. आपल्या धार्मिक पुनरुज्जीवनाच्या राजकारणासाठी हा पगडा त्यांना वापरायचा होता. या निवडणुकीत मी स्वतःला दोन रूपांत पाहिले. एकीकडे पाकिस्तानी मुस्लिमाचा मुलगा म्हणून माझी पैतृक ओळख मुस्लिम ही असल्याने आणि भारतातील इंग्रजी बोलणाऱ्या उच्चभ्रू व्यक्तींपैकीही मी असल्याने मला याची जाणीव होती की मोदी जो भारत आकाराला आणू इच्छित आहेत त्यात मला काही स्थान असणार नाही. परंतु दुसरीकडे भारतातील सत्तेच्या स्वरूपाविषयीच्या मोदींच्या निदानाविषयी मला आपलेपणा वाटत होता. पाश्चिमात्य देशात उदारमतवाद किंवा डाव्या मतप्रणाली म्हणजे प्रत्यक्षात प्रस्थापित उच्चभ्रूंचीच सत्ता ठरते हा आरोप तुलनेने नवा आहे आणि अजून त्यावर प्रतिवाद होऊ शकतो. भारतात गेली दशकानुदशके डावे किंवा उदारमतवादी असणे याचा अर्थ राक्षसी विशेषाधिकारप्राप्त अल्पसंख्येचा एक भाग असणे असाच होता. इंग्लंडमध्ये न्यू इंग्लंड रिपब्लिकन किंवा पुराणमतवादी टोरी आहेत तसा उजव्या बाजूचा कोणताही विशेषाधिकारप्राप्त गट कालपरवापर्यंत भारतात नव्हता. त्यामुळे डावे असणे हे विशेष हक्क लाभलेल्या, परकीय विद्यापीठात शिकून तिथून नवनवी राजकीय आणि बौद्धिक फॅशन आयात केलेल्या मूठभर लोकांचे क्षेत्र आहे असा समज होणे सहजशक्य होते.

भारतीय उच्चभ्रू लोकांचे सांस्कृतिक वेगळेपण हे राजकीय आहे, 'खऱ्या' भारताला कमी लेखण्यासाठी परकीय प्रभावाखाली केलेले ते एक कारस्थान आहे असे भासवण्यात २०१४ साली मोदींना यश मिळाले होते. देशातील प्रबळ असा हा छोटा घटक इतरांपासून अलिप्त अशा भ्रमविश्वात रहात आहे हे त्यांनी उघडकीस आणले. ही एक परिणामकारक राजकीय खेळी होती. पण हा "खरा" भारतही स्वतःच्या अशाच एका भ्रमविश्वात राहतो आहे हे सत्य त्यामुळे लपले गेले. नेहरूंची भूमिका नेहमीच स्पष्ट होती. भारत अधिकाधिक अस्सल भारतच होत राहिला तर कधीच एक आधुनिक राष्ट्र बनू शकणार नाही. भारताला पश्चिमेची, विज्ञानाची, तंत्रज्ञानाची आवश्यकता होती. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे भारताला वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारण्याची आवश्यकता होती. आपल्या परंपरेत मुरलेला गूढवाद आणि जादूटोणा झुगारून देणे भारताला गरजेचे होते. परंतु जाणूनबुजून असेल वा नकळत मोदींनी भारतभर एक गोंधळलेली मानसिकता रुजवली. या मानसिकतेमुळे भारताचा दक्षिण कोरिया होण्याचा मार्ग प्राचीन भारतीय वैभवाच्या गौरवीकरणातून जातो अशी सर्वांची खात्री पटली.

२०१४ साली डॉक्टर आणि इतर वैद्यकीय व्यावसायिकांच्या मुंबईत झालेल्या एका परिषदेत मोदींनी सूचित केले की जेनेटिक सायन्स आणि प्लास्टिक सर्जरी यांची प्राचीन भारतीयांना जाण होती. हिंदू देवता गणपतीबद्दल बोलताना ते म्हणाले, "आपण गणेशाची पूजा करतो. त्या काळात कोणीतरी प्लास्टिक सर्जन असणारच. त्यानेच माणसाच्या धडावर हत्तीचे मुंडके लावून प्लास्टिक सर्जरीचा आरंभ केला असणार."

राजकारण, अर्थकारणापासून ते अगदी इंडोलॉजीसह प्रत्येक क्षेत्रात एखाद्याच्या क्षमतेपेक्षा तो अस्सल आपल्या विचारांचा असण्याला मोदी प्राधान्य देत आले आहेत. त्यामुळे भयानक बुद्धिद्वेष्ट्या मार्गावर भारताची अधोगती होत आहे. गुरुमूर्ती या कट्टर हिंदुराष्ट्रवादी विचारधारेच्या कट्टर पुरस्कर्त्याची रिझर्व्ह बँकेच्या संचालक मंडळावर नियुक्ती केली गेली. कोलंबिया विद्यापीठाचे विश्वविख्यात अर्थशास्त्रज्ञ जगदीश भगवती या गृहस्थाबद्दल म्हणतात, "ते अर्थशास्त्रज्ञ असतील तर मी भरतनाट्यम नर्तक आहे!" २०१६मध्ये काळ्या पैशाच्या संकटाचा सामना करण्यासाठी देशातील ८६% नोटा एका रात्रीत रद्दबातल करण्याचा सल्ला ज्यांनी मोदींना दिला तेच हे गुरुमूर्ती! या सल्ल्यामुळे देशभरात माजलेल्या आर्थिक हल्लकल्लोळातून देश अद्याप सावरतोच आहे. मोदी आता वातावरणात राष्ट्रवादाचा ज्वर वाढवून सत्ता राखू पहात आहेत. आता त्यांच्या व्यासपीठावर राष्ट्रीय सुरक्षा हा महत्त्वाचा विषय बनलाय. भारत-पाकिस्तानात नुकत्याच निर्माण झालेल्या तणावाचा फायदा ते घेऊ पाहताहेत. आर्थिक विकास आता बाजूला पडलाय.

२०१७मध्ये उत्तर प्रदेश या लोकसंख्येने आणि मुस्लिमांच्या संख्येनेही देशातील सर्वात मोठ्या राज्याची निवडणूक जिंकल्यानंतर भाजपाने हिंदू राष्ट्रवादाचा रंग असलेली भगवी वस्त्रे परिधान करणाऱ्या आणि द्वेषाचे विष पसरवणाऱ्या एका संन्याशाच्या हाती राज्याचा रथ दिला. योगी आदित्यनाथ काही निवडणूक प्रचारातील मुख्य चेहरा नव्हते. ते लोकांना माहीत असलेच तर ते फक्त कुठे जमावाला एका हिंदूंच्या बदल्यात शंभर मुसलमान मारण्याची चेतावणी देत, कुठे मुस्लिम स्त्रियांना थडग्यातून वर काढून त्यांच्यावर बलात्कार करण्याची भाषा करणाऱ्याबरोबर एका व्यासपीठावर हजर रहात त्यांनी केलेल्या विषारी वाक्‌ताडनामुळे. विद्यापीठीय विद्वज्जनांवर होत असलेल्या सततच्या हल्ल्याचे नेतृत्व मोदींनी केलेय आणि अपात्र आणि अर्धशिक्षित माणसांना शिक्षणक्षेत्रात आपापली खुजी खोपटी उभारायला त्यांनी उत्तेजन दिले आहे. भारतातील विद्वानांचा आणि संशोधकांचा वर्ग कट्टर डावा होता खरा परंतु शिक्षण आणि संशोधन क्षेत्रातील राजकीय पर्यावरण बदलायचे सोडून मोदींनी गुणवत्ता, पात्रता या कल्पनेवरच घाला घातला. इंडियन कौन्सिल ऑफ हिस्टॉरीकल रिसर्च (ICHR) पासून ते राजकीय नेतृत्व आणि बुद्धिवंतांची मांदियाळी घडवणाऱ्या जे. एन. यू. पर्यंत भारतातील ज्ञानकेंद्रे पोखरली जात आहेत. प्रशासक आणि अधिव्याख्याते यांची निवड त्यांच्या मूलभूत क्षमतेच्या आधारे न होता राजकीय विचारसरणीच्या आधारे होत आहे.

वैश्विक मूल्य प्राप्त करू शकतील अशा सर्व कल्पना आणि तत्वे निव्वळ युरोप अमेरिकेच्या संस्कृतीशी परिचय असणाऱ्यांपुरतीच सीमित रहावीत या हेतूने आधुनिकता म्हणजे केवळ पाश्चात्यीकरण असे मानणाऱ्या इंडियावर मोदी जी टीका करतात ती योग्यच आहे. परंतु कटू सत्य हे आहे की भारताला खरोखर हिंदू धर्मराज्य नव्हे तर महासत्ता बनायचे असेल तर मध्ययुगीन भारताचा अंधश्रद्धा आणि जादूटोणा यांनी भरलेला भूतकाळ विसरला गेला पाहिजे,मागे टाकला पाहिजे. ही गोष्ट मात्र मोदी भारताला एक तर सांगू शकत नाहीत किंवा सांगू इच्छित तरी नाहीत. आपण अगदी आपल्या स्वतःसारखे असणे पुरेसे नाही. श्रीलंकेचे महान इतिहासकार ए. के. कुमारस्वामी म्हणतात, "भारतात असो वा युरोपात, प्राचीन संस्कृतीच्या जुन्यापुराण्या अवशेषांचा त्यागच केला पाहिजे. आम्ही भूतकाळातून घडलो आहोत परंतु आपले घर आपल्याला भविष्यकाळासाठी बांधायचे आहे. हे समजून घेणे, दृढनिश्चयपूर्वक मान्य करणे आणि आपण मागे सोडून आलेल्या गोष्टींवरही प्रेम करत राहणे हाच सबळ होण्याचा पाया आहे." लोक भूतकाळाला चिकटून राहतात हीच गोष्ट मोदींच्या भारतात खोलवर दिसणाऱ्या आततायी नैराश्याला कारणीभूत आहे. या लोकांची आधुनिक जगाला सामोरे जाण्याची तयारी नाही. खऱ्या आत्मविश्वासाऐवजी ते अत्युत्साही देशप्रेम दाखवत आहेत.

खरोखर मूळचे आपले काय आणि बाहेरुन काय काय आलेय याची भारतीय मनाला सतत चिंता लागून राहिलेली असते.

भारतीय भद्र समाजाला गांधीजींच्या शब्दात "आपल्याच देशात परके" करणारी तीच प्रक्रिया कमीअधिक प्रमाणात भारतभर सर्व स्तरावर आणि पाश्चात्य संस्कृती आणि चालीरीतींशी मुळीच संबंध न आलेल्या समूहातही आता पुन्हा चालू होत आहे. अभाविप ही देशातील सर्वात प्रबळ अशी हिंदू राष्ट्रवादी विद्यार्थी - युवक संघटना आहे. तिचा एक तरुण सदस्य वाराणसीत मला म्हणाला, "आमच्या संस्कृतीचा नाश केला जात आहे. माझ्या कुटुंबातील बऱ्याच जणांनी कॉमर्सची पदवी घेतलीय पण मी माझ्या संस्कृतीपासून दूर न जायचं ठरवलं. आमच्या संस्कृतीसारखी महान संस्कृती आमच्यातल्याच लोकांचा आमच्या विरोधी कृत्यात सहभाग असल्याशिवाय दडपता येणार नाही. कोण ते मला सांगता येणार नाही पण कोणीतरी आमचे नियंत्रण करत आहे. आणि विकास आणि विनाश यात तसा एकाच अक्षराचा फरक आहे बघा."

हा तरुण हिंदूराष्ट्रवादी भारताच्या नव्या पिढीचा एक प्रतिनिधी आहे. त्याला वासाहतीकरणाचा स्पर्श झालेला नाही पण जागतिकीकरणाने त्याला सोडलेले नाही. आपल्याला कमी लेखले जात असल्याच्या अपमानजनक भावनेने त्यांचे जीवन व्यापले आहे. त्यांना वाटतेय की त्यांचा धर्म आणि त्यांची संस्कृती हीन मानली जात आहे. हिंदू फोबियासारखी कल्पना त्यांना खरीखुरी वाटते. सिक्युलर्स, लिबटार्ड्स, न्यू यॉर्क टाईम्स असे शब्द ते तिरस्कारपूर्वक वापरतात. असे वाटते की आपली सांस्कृतिक हानी होत असल्याबद्दलचा त्यांचा रागच त्यांच्या राजकीय मतप्रणालीचे रूप घेऊन आलाय. त्यातून त्यांच्या मनात 'दुसऱ्या'बद्दल चीड उफाळून येतेय. हे दुसरे म्हणजे मुस्लिम, मागासवर्गीय आणि ते 'आपल्यातलेच' असलेले पण पिढ्यानपिढ्या पाश्चिमात्य पद्धतीने जगत आलेले उच्चभ्रू लोक! गेल्याच महिन्यात अमित शहांनी मुस्लिम निर्वासितांना वाळवीची उपमा दिली. आणि भाजपाचे अधिकृत ट्विटर हँडल तर असले कुत्र्यांना प्रशिक्षण देणारे शीळ वजा शब्द वापरण्याचीही दक्षता घेत नाही. ते उघडच म्हणतात,"बुद्ध, हिंदू आणि शीख वगळता वेचून वेचून प्रत्येक घुसखोर आम्ही बाहेर काढू."

हे पुरेसे वाईट नाही म्हणून की काय मध्यप्रदेशातील समृद्ध मुस्लिम परंपरा लाभलेल्या, २५% मुस्लिम लोकसंख्या असलेल्या भोपाळ शहरात भाजपाची उमेदवार आहे एक भगव्या वस्त्रातील संन्यासिनी. एका मशिदीजवळ सहा बळी घेणाऱ्या बॉम्बस्फोटाची सूत्रधार असल्याचा आरोप या बाईंवर आहे. सध्या प्रज्ञा ठाकूर नावाच्या या बाई जामिनावर मुक्त आहेत. त्यांची उमेदवारी आपल्या अगदी चांगल्या ओळखीचे असलेले वळण आणखीनच स्पष्ट करते. कट्टर राष्ट्रवादाचे भूत आणि गुन्हेगारी या दोन गोष्टी एकमेकांपासून वेगळ्या करताच येत हे या वळणावर स्पष्ट होते.

जुनी व्यवस्था संपुष्टात आलीय पण कोणतीच विश्वासार्ह नवी व्यवस्था मात्र प्रस्थापित झालेली नाही हे मोदींच्या भारताचे चित्र आहे. मोदी पूर्वी जिंकलेत आणि कदाचित आताही जिंकतील. पण त्याचा परिणाम काय होणार? खास त्यांच्या पद्धतीचा बहुसंख्यवाद हा भारतीय समाजावरची अगदी ठोस टीका ठरला आहे. या समाजाचे अगदी नेमके प्रतीक काँग्रेस सोडून दुसरे कुठले असेल? आपला वंशपरंपरागत वारसा - म्हणजे नेहरू-गांधी कुटुंबाचा आणखी एक सदस्य वगळता काँग्रेसकडे देशाला देण्यासारखे फारसे काहीच नाही. एक प्रियांका गांधी नावाची बहीण आपल्या भावाच्या मदतीला देण्यापलीकडे देशातील या सर्वात जुन्या पक्षाची राजकीय प्रतिभा झेप घेताना दिसत नाही. हे म्हणजे अमेरिकेत २०२० साली डेमोक्रटिक पक्षाने राष्ट्राध्यक्षपदासाठी हिलरी क्लिंटनलाच पुन्हा उमेदवारी देऊन वर उपराष्ट्राध्यक्षपदासाठी चेल्सीची आकर्षक जोड देण्यासारखेच झाले.

मोदींचा पराभव करणे सोडून दुसरा कोणताही सामायिक कार्यक्रम नसलेला आणि काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील काही पक्षांचे गोधडीस्वरुप गटबंधन असलेला इतका दुबळा विरोधी पक्ष लाभणे हे मोदींचे नशीबच म्हणावे लागेल. तरीही शंका त्यांना खाऊ लागलीय. कारण त्यांना जाणीव असेलच की २०१४ साली दिलेल्या आश्वासनाची आपण मुळीच पूर्तता केलेली नाही. आणि म्हणूनच ते आता 'अंतर्गत शत्रू' शोधू पाहताहेत. इतर बहुसंख्यवादी शासकांप्रमाणेच आपल्या 'व्हाइट हाऊस'मध्ये बसून ते 'त्यांच्या' सुलतानशाहीबद्दलची आपली खुन्नस ट्विट करत आहेत. याक्षणी भारतीय जनता आपल्या मर्यादांचे जणू प्रतीकच असलेल्या या हेकेखोर, सभ्यताहीन प्रादेशिक नेत्याला आणखी एक कार्यकाळ देण्याची तयारी करत असताना हा माणूस आपल्या स्वतःच्या अपयशाचा राग काढण्यासाठी जगाला आणखी कोणकोणती शिक्षा देऊ शकेल या विचाराने आपला थरकाप उडाल्याशिवाय रहात नाही.

अनुवाद: अनंत घोटगाळकर
मूळ लेखाचा दुवा

Taxonomy upgrade extras: 
field_vote: 
0
No votes yet

हिंदी सिनेमांत निर्मात्याने लादलेले हिरो जनता सहन करत नाही का?

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

(आणि भाषांतरही आवडलं - कुत्र्याच्या गळ्यातल्या घंटेची (दारू खाउन वाचलं बहुतेक)-कुत्र्यांना प्रशिक्षण देणारे शीळ वजा शब्द- वाक्यरचना थोडी ओबडधोबड वाटली).
----
एकूणात नाईलाजाने सहमत आहे.
सध्या मित्रांशी या विषयावर चर्चा चालू आहे. तेव्हा जाणवलेले काही मुद्दे इथे मांडतो आहे-

१. सबकुछ मोदी म्हणणारे भाजप/रास्वसं सपोर्टर्स आजही तितक्याच (किंबहुना जास्तच) ठामपणे म्हणताहेत - मोदींना पर्याय नाही. देशभक्ती, प्राचीन भारतीय संस्कृतीचं रक्षण ह्यासोबत त्यांनी देशाचा आर्थिक विकासही केला,
स्वच्छ भारत, मेक इन इंडिया अशा नव्या गोष्टी आणल्या. आता आणखी पुढे जाण्यासाठी मोदींना पर्याय नाही. ह्या लोकांच्या अनेक सबकॅटेगरी आहेत -
जुने भक्त, रास्वसंघाचे मेंबर्स.
नवे भक्त - गेल्या काही वर्षातल्या प्रोपोगंडामुळे मोदींकडे आकर्षित झालेले लोक- देशभक्ती आणि राष्ट्रप्रेम हे मुख्य मुद्दे. ५६ इंची छातीच्या प्रेमातले लोक (कृ. भलता अर्थ काढू नये).
नवयुवक आणि नवयुवती- फर्स्श्टाईम वोटर्स. मोदींचं उत्तम वक्तृत्व, भावनिक अपील आणि त्यांनी सतत पुढे केलेलं काँग्रेसचं नाकर्तेपण - जे ह्या लोकांनी अनुभवलं नाही पण सोशल मिडियाच्या मीम्स वाचून त्यांना ते पटलं आहे -
असे सगळे मोदी है तो है म्हणायला तयार आहेत.

२. दुसरा वर्ग ( ह्यात बहुसंख्य मोडावेत) हा मोदींचा कट्टर पुरस्कर्ता अजिबात नाही- पण त्यातल्या त्यात उत्तम म्हणून मोदींना मत देणारा आहे. त्यांना गेल्या ५ वर्षातली धडाडीने राबवलेली (चुकीची का होईना) कामं ही ममोंच्या ५ वर्षातल्या पांगळेपणापेक्षा चांगली वाटतात. मोदींनी जी काही आश्वासनं दिलीत त्यांची पूर्तता झाली नाही हे माहिती असूनही मोदींनाच मत दिलं तर काहीतरी चांगलं होईल ह्या आशेवर हे लोक आहेत.
मोदींना पर्याय म्हणजे १७ पक्षांचं कडबोळं आणि पुन्हा त्यात नेहेमीचेच नासके आंबे -लालू/सपा/मायावती/दीदी इ.इ. ह्या लोकांना पुन्हा मत द्यावं- इतकी वाईट वेळ आली नाही तेव्हा मोदींनाच पुन्हा पंतप्रधान बनवू- असं मत बऱ्याच लोकांचं वाटलं.

राहुल गांधींची भाजपने जाणीवपूर्वक पोरकट केलेली प्रतिमा आणि त्यांची स्वयंभू अपरिपक्वता ह्यांचं मिश्रण - जोडीला राजकारणातलं आजवरचं अपयश - ह्यातल्या कशावर भरोसा ठेवून आम्ही काँग्रेसला मतं द्यावी- असा प्रश्न ह्या वर्गाला पडला आहे.

३. - कट्टर मोदीविरोधक मोदी नको पण कुणीही चालेल वाले लोक - ह्यांना काँग्रेसला अजिबात मत द्यायचं नाहीये, पण मोदींपेक्षा कुणीही चालेल म्हणून ते रामदास आठवलेंनाही मत देतील.

४. काँग्रेस समर्थक - आहेत. हे लोक अजूनही आहेत. आणि ते क्रमांक १ इतक्याच केविलवाण्या पद्धतीने त्यांच्या नेत्याचं समर्थन हर हाल मे करत असतात.

माझ्यामते #२ हा सर्वात मोठा वर्ग आहे.
मागच्या वेळी #१ मधे असलेले अनेक जण आता #२ मधे गेले आहेत.
==============================

  • ‌मार्मिक2
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

येस्स्स्स #२ - अगदी बरोबर विश्लेषण आहे.

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

__________
बिकट वाट वहिवाट नसावी, धोपट मार्गा सोडु नको
संसारामधी ऐस आपला, उगाच भटकत फिरु नको
चल सालसपण धरुनि निखालस, खोट्या बोला बोलु नको
अंगि नम्रता सदा असावी, राग कुणावर धरुं नको

माझं वैयक्तिक मत आहे की Modi is a necessary evil.
आजवरच्या राजवटींच्या नाकर्तेपणाचा फायदा घेऊन त्यांनी लोकांना स्वप्नं विकली, आणि त्याबळावर सत्ता मिळवली.
आता रास्वसंघाची बुरसटलेली आणि कमजोर व्हिजन ते हळूहळू राबवतील.
आणखी ५ वर्षांनी संघाचे किती अजेंडे पुस्तकातून प्रत्यक्षात येतील त्यावर बरंच काही अवलंबून असेल.
#दिवास्वप्नं
ते बघून डोळे पांढरे झालेले लोकं थोडे शहाणे होऊन मोदींना -विकासकामापर्यंत ठीक आहे पण ते मंदीर,गोहत्याबंदी,हिंदूमुस्लिम वगैरे आवरा - असं सांगतील.
#दिवास्वप्नसंपलं

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण1
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

भाषांतराबद्दल आभार. त्या निमित्तानं बरेच जास्त लोक लेख वाचतील, असं वाटतं.

बाकी सवडीनं.

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

---

सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.

आता रास्वसंघाची बुरसटलेली आणि कमजोर व्हिजन ते हळूहळू राबवतील.
- नाही.

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

आचरटबाबा, नाही म्हणजे काय नाही?

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0